mánadagur 8. september 2014síða 12

Mánadagur 8. september 2014 · Nr. 101 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 12 Axel Hansen nevndarlimur í Føroya Fiskimannafelag Skipað ránsveiða, og álv­ars­ ligastu brot, ið framd eru, so leingi nakað eftirlit hev­ ur verið framt undir Før­ oy­um. Soleiðis lýsir Vørn An­itu-málið í síni tilráðing til løgmann, har Vørn eisini ger honum greitt, at brotini eru so nógv og so álvarslig, at ongin grund er til at bíða við at taka fiskirættindini frá Anitu, til rætturn hevur tal­að. Hetta er alt samalt mikið gott, tí sjálvandi skulu øll fiski­rætt­indi takast frá Anitu í stundini, og tað skuldu tey verið bein­anvegin, tá fyrstu av­dúk­ing­ar­nar vórðu gjørd­ ar, stutt eftir at skipið var kom­ið til lands eftir van­ lukku­túrin í februar. Men kortini er tað nógv fyri at hoyra Vørn av øllum brúka so stór orð í hesum máli, tí er tað nakar, ið kann sig­ast at hava ábyrgdina av, at óskilið við Anitu slapp at vaksa seg so stórt, sum tað gjørdi, so eru tað okkara eft­ ir­litsmyndugleikar, Vørn við tess Fiskiveiðieftirliti og Sjó­ vi­nnu­stýrið. Hesir stovnar hava spælt full­komiliga fallitt. Eftirlit skuldi jú eitast at vera gjørt við­víkjandi Anitu, áðrenn túr­in í februar, ið endaði so synd­arliga við, at ein mað­ur sjó­lætst, men onki óreglu­ semi tykist vera rapporterað. Í øllum førum slapp skipið ótarn­að at fiska, sum tað hevði hug til, og tað hevði tað helst gjørt enn, um ikki Før­ oya Fiskimannafelag meld­ aði skipið til løgregluna, tá tað endiliga kom til lands, tvær vikur eftir vanlukkuna. Tástani kom umfatandi óskil­ið fram í ljósið, og tað var skjótt, at fleiri eisini settu kikaran á okkara eft­ir­lits­ mynd­ugleikar, tí hvat høvdu teir gjørt, meðan alt hetta fór fram? Tá gjørdi stjórin í Vørn eina smarta fintu og meld­ aði tíðliga í apríl Anitu fyri ólógligan fiskiskap. Meld­ing­ in var brúkt sum kærkomið høvi til at geva sær sjálvum munn­kurv, meðan málið varð kannað. Munnkurvin hev­ur verið væl á síðani, tí nógvu lógarbrotini liggja enn í rættarskipanini. Men eg hevði tó roknað við, at onkur hevði lært bara eitt lítið sindur av øllum eft­ir­litsbrølarunum, sum høvdu gjørt tað møguligt hjá An­itu at fiska, akkurát sum skipinum lysti og leggja vert­in í lógir og reglur. Har fór eg tó so dyggiliga skeiv­ur. Ikki fyrr enn nú, seint seinnapartin í dag, fáa vit í Fiskimannafelagnum inn­lit í mynstringarlistan fyri túrin til Spania, har An­ ita fór til umvælingar fyrr í summ­ar. Og hetta sjálvt um eg fleiri ferðir havi rykt eftir hes­um mynstringarlista, sum ongin hvørki hjá Vørn ella Sjóvinnustýrinum segði seg kenna nakað til. Og tá skipið fór aftur til fiskiskap fyri umleið tveim­ um vikum síðani, var eisini gal­ið við mynstringini, utt­ an at tó hevur fingið nakr­ ar avleiðingar. Vinnu­brøv mangla á hesum mynstr­ing­ arlista, og tað er ikki skriv­að undir av nøkrum mynd­ug­ leika. Harvið hevur listin onki gildi, men tað hevur ikki fingið myndugleikarnar at kalla skipið til lands. Og eg spyrji, er nakað eft­ ir­lit yvirhøvur framt umborð á Anitu, síðani skipið aftur fór til fiskiskap? Vónandi fari eg skeivur, men so frægt, sum mær er sagt, so er onki eftirlit framt um­borð á Anitu, síðani skip­ið kom aftur á feltið, sjálvt um vit vita, at vit her hava við eitt skip at gera, sum sam­ bært Vørn sjálvum fremur skip­aða ránsveiðu, og sum Vørn tí longu í apríl mælti mynd­ug­leikunum til at taka øll fiskirættindi frá. Anitu-málið hevur í denn grad avdúkað, hvussu illa okk­ara eftirlitsmyndugleikar gera sítt arbeiði, at kravið hjá okk­um, sum virka á sjónum, har dygdin í eftirlitinum lætt kann gerast ein spurningur um lív ella deyð, má vera, at ein djúptgangandi kanning verð­ur sett í verk av sjálvum eft­ir­litsmyndugleikunum og teirra arbeiðshátti. Axel Hansen, nevndarlimur í Føroya Fiskimannafelag, gevur Vørn og Sjóvinnustýrinum av grovfýluni fyri ikki at hava røkt sínar skyldur og gjørt sítt arbeiði í sambandi við virksemið hjá garnaskipinum Anitu. Hann krevur, at ein kanning av eftirlitsmyndugleikunum verður sett í verk. kjak Eftirlitið spælt fallitt Zakarias Wang Eitt av tí, vit tá vrakaðu, var at fáa blokkstuðul. Hetta er einastu ferð før­ oy­ing­ar hava verið spurdir um teir skoyta um at fáa stuð­ul úr Danmørk – og teir søgdu nei takk. Hví gjørdu teir tað? Grundgevingin er sjáv­ andi, at føroyingar ikki hildu tað vera gott at fáa henda stuð­ul. Hetta prógvar, at før­oy­ingar eru klókir, tí øko­ nom­ar um allan heim hava síð­ani víst á, at einki er so skaði­ligt fyri eitt land, sum at stýri tess tekur við stuðli utt­anifrá. Hetta er fíggjarlig deyðs­hjálp. Sjálvandi vóru tað nøkur í Før­oy­um, sum høvdu gagn av stuðl­inum úr Danmørk. Hesi vóru tey, sum stýrdu okkum. Við at taka við donskum stuðli kundu tey flyta hann til teirra, sum høvdu vald í Føroyum og frá teimum keypa sær undirtøku til at sleppa í poltiskar sessir. Hetta hevði gingið fínt í mong ár, og tað kom teim­um ikki til hugs, at ein fólka­at­ kvøða kundi for­koma teim­ um hetta pannu­køku­hús. Eitt av tí, hesir stuð­uls­ fjepp­arar fegnaðust almikið um, var at ein kurtalig kelda nú fór at geva enn meir av sær. Eitt av upp­skotun­um í stjórnartilboðnum var nevn­liga, at Føroyar ikki sum higartil bert skuldu hava eitt umboð á fólkatingi, men tvey. Støðan var tá tann, at føroyingar høvdu valt Thorstein Petersen inn á fólkating, og hann var ikki mjúk­ur at strúka. Hann sýtti eitt nú fyri at geva tað há­ tíð­arliga lyftið um at halda donsku stjórnarskránna, sum fólkatingsmenn skuldu geva, men hann slapp und­ an! Annars var danating tá í tveimum deildum, tí um­ framt fólkatingið var tá eitt landsting, og har hevði løgtingið valt ein sam­bands­ mann, sum í Danmark var lim­ur í ting­bólki sosi­al­demo­ krat­anna. Báð­ir partar í før­ oysk­um poli­tikki vóru so­ statt um­boð­aðir á dana­tingi, men hetta var ikki nóg mikið fyri ráð­andi flokkarnar, tí nú skuldi eitt umboð afturat velj­ast inn har, og tað fór utt­an iva annaðhvørt at um­ boða Sambandsflokkin ella Javn­að­arflokkin. Tá Javnaðarflokkurin fekk hesi boðini, og skilti at útlit var fyri, at hann fekk ein sess á danatingi, tók hann undir við tilboðnum frá stjórnini. Drúgt er tað ið drýpur, og hesar stuðulsupphæddir høvdu leingi ávirkað før­ oysk­an politikk. Fyrstu ferð hetta kom upp á tal var tá stætt­ar­ting­ini komu í eyga í átj­an­hundr­að­og­tre­tivu­ ár­unum. Tá avgjørdi stjórn Dan­markar, at har skuldi sita eitt umboð fyri Føroyar. Hetta umboð var valt av kongi, sum eisini betalti løn­ina.Hetta gjørdist ein frynsu­góði til fyrrverandi kong­lig­ar embætismenn í Føroyum. Tá kom skjótt upp á tal, at føroyingar sjálv­ir skuldu velja hetta um­boð. Reglan var tann, at tað valdømið, sum valdi um­ boðið, eisini skuldi gjalda løn­ar­útreiðslurnar. Tá før­oy­ ing­ar hoyrdu, at teir skuldu gjalda fyri sítt valda umboð, øt­að­ust teir við og søgdu nei takk. Kongur hekk tí upp á at gjalda fyri føroyska um­ boð­ið, og tað vil siga at danir skuldu gjalda fyri tað. Illa bar til hjá hesum umboði at taka støðu til hvørt tað skuldi tæna danska statsvaldinum ella føroyska fólkinum. Í 1851 valdu vit á fyrsta sinni umboð á danating. Hetta var ikki tí vit høvdu bið­ið um tað, men nakað sum danir funnu uppá. Tað lá ikki so væl fyri hjá teimum at krevja at vit skuldu gjalda fyri hesi óbidnu umboð, og tí helt galdandi skipanin fram, so danir betaltu fyri okkara um­boð. Her er tí greitt talan um ein stuðul til nakrar ávís­ ar føroyingar, og av tí at teir sita á danatingi og ikki verða lønt­ir av føroyska fólk­inum, men av dønum, er vandi fyri, at teir, um ivamál koma fyri, kunnu gerast í so danahallir. Á fólkaatkvøðuni fyri 68 árum síðani sluppu før­ oy­ing­ar fyri einastu ferð at taka støðu til um teir yv­ir­ høv­ur vildu hava umboð á dana­tingi sum danir guldu fyri. Hetta uppskot fall eins og alt annað, sum hevði við dansk­an stuðul at gera. Føroyingar hava tí ikki bert vrakað blokkstuðul, men eisini allan annan stuð­ ul úr Danmørk, herundir danskt løntar umboðsmenn á danatingi. Men teir stjórnmálamenn, sum løgdu hesar spurningar fyri Føroya fólk og fingu greitt svar, at hetta vildi før­ oy­ing­ar ikki hava, lurtaðu ikki eftir boðunum og gjørdu beint tað øvuta av tí sum velj­ararnir vildu hava teir at gera. Tí sita vit framvegis í somu suggu og hava danskan stuð­ul og danskt lønt umboð á fólkatingi. Tað er ikki hissini díki, vit av hesum skeivu av­gerð­ unum eru komin útí. Spurn­ ing­urin er hvar vit skulu leggja á við vón um at fáa vilja fólksins settan í verk. Er ein gongd leið, at vit velja umboð á danating, sum sýta fyri at taka við løn frá donsku skattgjaldarunum? 14. september 1946 er størsti dagur í Føroya søgu, tí henda dag vóru føroyingar á fólkaatkvøðu og vrakaðu eitt tilboð frá donsku stjórnini um at innlimast í Danmarkar ríki. 68 ár síðan føroyingar vrakaðu blokkin