mánadagur 8. september 2014síða 13

Mánadagur 6. januar 2014 · Nr. 2 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mánadagur 8. september 2014 · Nr. 101 13 Bjørn Kalsø landsstýrismaður Ólógliga garnaveiðan hjá garna­skipinum Anitu og van­lukkan, har ein av mann­ingini fórst, hava víst okk­um, at ábendingarnar tí­verri hava verið rættar. Uttan at leggja sjófólk í síni heild undir at reka ólóg­ligan fisiskap og at fara illa um regluverkið ann­ars, so kann staðfestast, at tað ber til at reka ráns­veiðu við Føroyar við ólóg­lig­um reið­skapi, ófull­fíggj­að­um mynstr­ing­ar­list­um, mann­ ing, sum ikki hev­ur arb­ eiðs- og uppi­halds­loyv­ini í lagi og iva­sam­um trygd­ar­ við­ur­skift­um umborð. Sum fiskivinnutjóð eig­ ur at standa øllum greitt, at slíkt óreglusemi ikki eigur at koma fyri og enn minni halda fram, nú so nógv, meira ella minni av tilvild, er komið undan kavi. Stovnar og stovns­leið­ar­ ar, sum hava ábyrgd av øk­ in­um, eiga tí ikki at skáka sær undan og togast um, hvør hevur ábyrgdina av, at eftirlitisskyldan verður út­int á hesum, fyri landið so týdn­ingarmiklað økið. Óansæð, hvørjar manna­ gongd­irnar eru, og óansæð ábyrgd­ina, ið er løgd á skip­ ar­ar í samband við mynstr­ ing­ar o.a., – so er neyðugt við yvirskipaðum eftirliti, sum eingin ivi er um, hvør skal útinna. Tí tað vísir seg tí­verri altíð at vera onkur ímil­l­um, sum fer út um mark, og harafturat hevur eft­ir­litið týdning fyri trygd­ ina á sjónum. Aðalráðini sum varða av, mugu tí beinanveg skipa ábyrgd­arbýtið um hesar upp­gávur, ið Løgtingið og al­tjóða reglur, sum vit hava bund­ið okkum til, hava álagt fyrisitingini at útinna. Hetta eigur at verða gjørt utt­an drál og á ein hátt, sum tryggj­ar, at eingin ivi er um, hvør skal út­inna neyðuga eft­ir­litið! Undanførsla finst ikki! Tí vit hava góðar maritimar út­búgvingarskipanir og við­komandi skeiðstilboð á altjóða støði í landinum. Har­afturat hava vit dugna­ ligt sjófólk. Og vit hava eis­ini myndugleikar, hvørs fremsta uppgáva er at tryggja  neyðuga eftirlitið.  Í eina tíð hava ábendingar verið um, at eftirlitið við fiskiveiðuni undir Føroyum ikki er nóg gott. Eftirlitið á sjónum má vera í lagi Gunvør Balle tingkvinna fyri Tjóðveldi Seinastu árini havi eg tosað við nógv skúlafólk og við áhuga fylgt skúlakjakinum, og eg haldi nógv bendir á, at fólkaskúlin er á einum vega­ móti. Eg fari í nøkrum fylgj­ andi greinum at siga mínar hugs­anir um okkara felags skúla og framtíð hansara. Vit noyðast at taka eitt grundleggjandi skúla­pol­it­ iskt kjak fyri at taka støðu til framtíðar leiðina. Í 1979 bleiv fyrisitingin av skúla­ verk­inum yvirtikin, men hó­ast tað, hava vit ikki ein før­oyskan skúla. Vit hava støð­ugt kopierað danskar skip­an­ir og føroyskir skúla­ mynd­ug­leikar hava bara pjøss­að og rættað smálutir øll árini síðan. Ætla vit at halda fram at byggja víðari á fremmandan leist, ella er tíðin búgvin til, at vit tora at vaska talvuna reina og gera ein veruligan re­form? Týdningarmesta til­feing­ið vit eiga, eru tey menn­iskju her búgva. Tann mátt­ur og teir førleikar, ið hvørt einstakt menniskja rúm­ar, má sleppa at spretta og næla í skúlanum. Tí mugu vit fara undir at byggja ein veru­ligan, føroyskan skúla upp frá grundini, har vit sjálv orða grundleggjandi inni­hald og virðir. Tá ið vit kjakast um fólka­ vøkst­ur og at fáa útisetar heim aftur, er tað útfrá tí sannroynd, at størri og størri tal av ungdómum fer und­ir hægri útbúgving, tey flestu uttanlands. Vit seta ikki spurnartekin við, at vit út­búgva okkara ungdóm av land­inum. Vit spyrja ikki, um tað kann vera rætt, at so nógv skulu vera akademikarar. Sam­stundis er stórur tørvur á handverkarum og stórt grund­ar­lag er fyri vøkstri inn­an skapandi og kreativar yrk­is­geirar. Men øll okkara út­búgv­ingarskipan er gearað til eina bókliga yrkisleið og hetta mugu vit tora at gera upp við. Fólkaskúlin hevur ein týð­andi leiklut í at skapa tað heila menniskja. Harvið eis­ini til at skapa tey fólk, ið helst skulu liva og virka í okkara egna samfelag, men sum sjálvsagt eisini skulu hava førleikar at gera seg galdandi í altjóða høpi. Men grundarlagið má vera, at tann einstaki sleppur at brúka sínar – ymisku – før­ leik­ar – til gagns fyri seg sjálv­an og harvið til gagns fyri alt samfelagið. Og til tað krevjast allir møguligir før­leik­ar, ikki bara teir bók­ ligu. Vit eru til dømis eitt sam­felag, sum livir við og av nátt­úr­uni og havinum, og tað átti at sæst nógv betur aftur í útbúgvingarskipanini. Sum til dømis við lærugreinum, ið brúka náttúruna aktivt og geva frálæru um burðardygd, um fiski- og alivinnu, um tað sum livir í havinum, um skip, motorar osfr. Tílíkt, ið er beinleiðis viðkomandi fyri tann veruleika vit liva í. Vit hava góðar lista- og tón­leika­gávur – hetta átti skúl­in at framelskað í nógv størri mun. Og týðandi er eis­ini, at fólkaskúlin fram­ hald­andi leggur dent á fak­ ini heimkunnleiki og smíð, tí prógvað er, at hesi fak gera tað stuttligt at ganga í skúla og øll fáa gagn av hes­ um kunnleikum til ger­and­is. Sum nú er, eru tær handa­ ligu, kropsligu og listaligu læru­greinirnar sera lítið rað­festar tey 9 árini okkara børn ganga í fólkaskúla. Hó­ast vit vita frá óteljandi kann­ingum, at júst hendan breidd­in av lærugreinum – sam­an við teimum bókligu – stimbr­ar hugin og evnini at læra sum heild. Tá næmingar fara í 8. og 9. flokk fáa tey ein lista við ein­ari rúgvu av spennandi val­læru­greinum. Men tá av­torn­ar, er bara týskt og alisfrøði í boði, tí tær eru kravdar lærugreinir, og skúlin hevur ikki nóg mik­ið av læraratímum (les: játt­an) til at bjóða hinar læru­grein­ ir­nar út. Eg hoyrdi eitt dømi frá einum skúla, har so nógv høvdu valt motorlæru, at tveir heilir flokkar høvdu kunn­að verðið skipaðir. Men ong­in av teimum, ið hevði glett seg til at fáa motorlæru, sluppu kortini, tí sokallaðu val­lærugreinirnar eru bara eitt eiti. Hetta er at halda næm­ingar fyri gjøldur. Hetta ger ikki bara tað, at vit í stóran mun útbúgva fólk til eitt annað samfelag enn okkara egna, men eisini at vit missa fleiri av okkara børn­um av í svinginum. Vit vita, at ein stórur trup­ul­ leiki í fólkaskúlanum í dag er, at nógv fleiri børn eru krevjandi ella hava ser­lig­an tørv. Tá talið er so stórt, er tað so ikki ein sera nær­liggj­ andi spurningur, um tað ikki heldur er galið við skip­an­ini – innihaldinum í skúl­anum – heldur enn við børn­unum? Øll tey, ið ikki eru bóklig, fáa ongan rúmd, har er onki pláss fyri teirra áhuga­ málum og dygdum. Eitt úrslit av hesum er m.a tann syrgiliga sannroynd, at alt ov nógvir næmingar fara úr fólkaskúlanum uttan at hava lesi- og skriviførleika. Tey, ið hava skil fyri hesum siga, at talan eru um eini 15-20%, eitt tal, ið ikki átti at ver­ið hægri enn hálvtannað til trý%. Tað er eyðsýnt tørv­ur á nógv fleiri tímum og mál­ rættaðari hjálp til tey orð­ blindu og lesiveiku. Men um fólkaskúlin ikki var so eins­ rættað fokuseraður á bók­ lig­ar førleikar, høvdu nógv fleiri trivist, fleiri høvdu valt tekniskar, kreativar, handa­ lig­ar og aðrar yrkisrættaðar út­búgvingar og harvið trúgvi eg, at alt samfelagið hevði vunn­ið. Og trupulleikin flytir seg og vísir seg longur uppi í útbúgvingarskipanini. Vant­ andi ikki-bókligar val­læru­ grein­ir í fólkaskúlanum ger, at nógv fleiri fara á stud­ enta­skúla enn tað sum er nátt­úrligt. Lut­fall­ið mill­um stud­ent – hand­ils­skúla og tekn­iskar/krea­tivar/ vinnu­ rætt­aðar út­búgv­ing­ar átti at ver­ið á leið eins høgt um tað skuldi av­spegla ymiskleikan í okk­um menniskjum og út­ boð­ið av arbeiðsplássum. Ov­ ur­stóra næmingatalið á stud­ enta­skúlunum skapar aftur stór­ar avbjóðingar, sum tørv­urin á sálafrøðingum og lesi­veg­leiðarum eru talandi dømi um. Mann orsøkin ikki vera, at fleiri av teimum ungu, ongantíð áttu at verið far­in í studentaskúla? Og víð­ari fara flestu studentar nú undir hægri lestur – og nú eru tað universitetini, ið klaga um at støðið lækkar og at tey lesandi eru ov illa fyri osfr. Trupulleikin flytir seg upp­eftir í skipanini, tí vit í fólka­skúlanum ikki hava giv­ið øllum møguleika at brúkt øll tey ymisku evnini, tey hava fingið frá skaparans hond. Hetta er ikki ein ser­før­ oysk avbjóðing, serliga í Dan­mark – haðani okkara skip­an jú stavar – verður dúg­liga kjakast um hetta evni. Eg havi fatan av, at í Íslandi fara fleiri í ein­um ungdómsárgangi á “fjøl­ breytaskúla” sum er mið­ náms­skúli við ymiskum tekn­isk­um og handaligum út­búgv­ingum. í Týsklandi, Eyst­ur­ríki og Sveits hava tey eisini eina áhugaverda skúla­skipan, sum í nógv størri mun er rættað móti yrk­is­ligum førleikum heilt frá fólkaskúlanum og harvið spjaða tey ungu seg javnt mill­um akademiskar og yrk­ is­ligar leiðir. Har er nógvur íblástur at heinta við at hyggja eitt sind­ur útum bøgarðarnar á “ríkisfelagsskapinum” og eg haldi tíðin er komin at vit fara at kjakast um ein fram­ tíð­ar føroyskan skúla. Hvussu skapa vit ein fólkaskúla, sum endurspeglar okkara egnu hugsjónir um hvat skúlin skal búgva næmingarnar út til og sum tekur støði í tí føroyska samfelagnum? Sum nú er, eru tær handaligu, kropsligu og listaligu lærugreinirnar sera lítið raðfestar tey 9 árini okkara børn ganga í fólkaskúla. Hóast vit vita frá óteljandi kanningum, at júst hendan breiddin av lærugreinum - saman við teimum bókligu - stimbrar hugin og evnini at læra sum heild. kjak Nú er stundin komin, at skipa ein føroyskan fólkaskúla