mánadagur 15. september 2014síða 14

Mánadagur 15. september 2014 · Nr. 104 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðargrein Hækkið hámarksferðina og størri ferðslutrygd Fróði Magnussen Samanumtøka Vanliga verður tikið hædd fyri tveimum faktorum, tá ein ger greining av váða, sum heild. Onnur er vavið av tí einstaka skaðanum, um hann hendur, hin er sannlíkindini fyri, at eitt óhapp hendir. Ofta er samband millum hes­ar faktorar og verða hesir saman­tvinnaðir, fáa vit fullan virknað. Soleiðis er neyðugt at taka hædd fyri meira enn tí einu orsøkini fyri at finna samlaða vavið av skaðanum. Hyggja vit at tilmælum og orðaskifti her á landi, tá talan er um ferðslutrygd, verður bert tosað um vavið av tí ein­staka skaðanum, men sann­líkindini fyri einstaka skað­an­um verður ikki tikið uppá tungu. Ført verður fram, at økir tú loyvdu hámarks­ferð­ ina við 10 km/tíman frá 80 til 90, verður størri vandi fyri, at skaðin, tú fært, verð­ur so stórur, at tú doyrt av hesum. Hetta er ikki øll mynd­ in. Her má kjansurin fyri óhappi eisini takast við, tí um kjansurin fyri at vera fyri einum óhappi minkar nógv, ja so minkar samlaða mongdin av skaðum. Gransk­ing vísir, at hækka vit loyvdu há­marks­ ferðina á úr­vald­um vega­strekkj­um, verða sann­líkindini fyri óhappum minni, og tí lækkar samlaða talið av skað­um eisini. Orsøkin er, at spjað­ ingin tvs. munurin á tí, sum koyrir skjótast og spaku­ligast minkar, og minni munur (spjaðing ) merkir nógv minni sannlíkindi fyri einum óhappi. Kanningar vísa at koyrir tú innanfyri ±2 standardfrávik (mát fyri spjað­ing) frá koyrdu miðal­ ferðini, er sannlíkindini fyri, at tú ert við í einum ferðslu­óhappi nógv minst, men aftur til hettar seinri. Van­ligt vit og skil hjá flest­um okkara, sigur eisini tað sama, sum granskingin vísir. Flestu okkara hava t.d. koyrt aftaná einum bili, ið koyrir 60 km/tíman á einum “góð­ um” vegastrekki har mest loyvda ferðin er 80 km/tíman. Eygleiðir ein hvat hendir við teimum, sum koyra aftaná, muga vit sanna, at hetta ikki er gott fyri ferðslutrygdina. Fólk fara at ótolnast og taka kjansir, tá vit yvirhála við­komandi – júst sama niður­støða, sum granskingin er komin til. Vil við hesum dømi mínum vísa á, at frávik niðureftir (koyra spakuliga) er líka vandamikil, sum frávik uppeftir (koyra skjótt). Eitt fyribrigdi, sum sakkunnleikin her á landi ikki viðgerð. Royndir vísa Í 1995 broytti staturin Cali­fornia hámarksferðina og hækk­aði loyvdu hámarks­ferðina. Nógv kjak stóðst av hesum, og røddir vóru frammi um avleiðingarnar, millum ann­að at fleiri andlátum fóru at verða í ferðsluni, men sum lýst í grein av Marshall Wilson í 1998, so lækkaði talið av andlátum í ferðsluni, hóast talið av bilum øktist mun­andi. Center for Auto Safety væntaði munandi fleiri andlát, men í 1998 segði Cali­fornia Highway Patrol Comm­issioner D.O. Helmick “we have never seen this kind of reduction in my 30 years on the highway patrol” tvs. størsta lækking í tríati ár. Roynd­irnar í USA hava víst, at andlátini lækkaðu við 20%. Í 2005 broyttu danir hámarks­ ferðina á ávísum motorvegum frá 110 km/tíman til 130 km/tíman, og beint ímóti spádóminum hjá fleiri ser­ frøðingum inn­an ferðslutrygd lækk­ aði talið av andlátum í ferðsl­uni. Í 2011 broytti danska “Vejdirektoratet” hámarks­ferðina úr 80 km/tíman til 90 km/tíman á nøkrum úr­valdum landsvegum. Talan er um tilsamans 100 km av vegi, býtt á tíggju vegastrekkir. Fyri­bils niðurstøðan er sam­bært grein í Jyllands-Post­ en dagfest 20. februar 2014, lækkaði talið av deyð­um í ferðsluni. Greinin endur­gevur t.d. løgregluna á Syd­ sjælland og Lolland-Falster fyri at siga, at tey vóru sera ivasom at hækka loyvdu hámarksferðina, men at tey nú hava broytt hugsan 180 stig, tí royndirnar eru so góðar. Royndirnar hjá “Vej­direktoratet” vísa, at við broyttu hámarksferðini koyra tey, sum koyra skjótast eitt lítið sindur spakuligari, tí tey velja nú at halda hámarksferðina meðan tey, sum koyrdu spakuliga, koyra nakað skjótari. Soleiðis er minni munur á teimum, sum koyra spakuliga,og teimum, sum koyra skjótt, tvs. ferð­in er meira eins. Innan hag­frøðina verður sagt, at spjað­ingin (variansurin) mink­ar. Er munurin á ferðini stórur, eru nógvar yvir­hálingar, er munurin lítil er færri yvir­hálingar. Færri yvir­ hálingar merkja minni sann­líkindini fyri óhappum. Gransking vísir Uttan at fara í smálutir, men vísa á gransking, ið bendir á sama bógvin, ber til at vísa á, at samanhangurin ferð og óhapp er háttaður sum eitt U. Jú nærri tú ert miðalferðini á tí koyrda vegastrekkinum, jú minni er kjansurin fyri at verða fyri einum óhappi. Sí mynd 1. Solomon (1964) og Cirillo (1968) hava víst samanhangin háttaðan sum eitt U (Solomon Curve). Reyða strikan vísir vand­in fyri at vera við í einum óhappi. Á vatnrøttu ásini hava vit miðalferðina (rætta hugtakið er median ferðin) og frávik frá henni, meðan tann lodrætti ásin vísir sann­líkindini fyri at vera við í einum óhappi. Myndin vísir, at jú longri tú ert frá miðal­ferðini, jú størri er sann­líkindi fyri at verða við í einum óhappi og øvugt. Tey, ið koyra spakuliga, hava heldur størri sannlíkindini fyri at verða við í einum óhappi enn tey, sum koyra lutfalsliga skjótt. Vert er at leggja til merkis, at kanningin hjá Solomon byggir á meira enn 10.000 óhapp. Í 1971 gjørdi Hauer nakrar royndir, har hann koyrdi 45mph á einum vegastrekki, har miðalferðin var 65 mph. Hann taldi síðan, hvussu nógvir bilar yvirhálaðu hann í ein tíma. Hvør yvirháling er eitt møguligt óhapp. Myndin hjá Hauer var meira ella minni meinlík myndini hjá Solomon. West og Dunn (1971) komu til somu niðurstøðu. Sí mynd 2 Ráðið fyri Ferðslutrygd sigur á síni heimasíðu at “Vandin fyri vanlukku veksur munandi, tess skjótari tú koyrir” og umboð fyri ráðið hevur fært somu sjónarmið fram í “Dagur og Viku”. Hetta er ein misskiljing. Gransk­ingin vísir at óansæð, um tú koyrir spakuligari ella skjótari enn miðal, so økist kjansurin fyri óhappi jú longri tú