hósdagur 18. september 2014síða 14

Fríggjadagur 19. september 2014 · Nr. 106 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Vilmund Jacobsen Sands kirkja er gomul trækirkja, bygd í 1839. Í 1988 varð kirkjan rakt av herviligum eldsbruna, men varð liðugt umvæld til 150 ára dagin árið eftir - í 1989. Sandsbygd hevur sambært keld­ um sín uppruna í víkingatíðini, tá landnámsmenn úr Noregi tóku land í Føroyum, helst um ár 825. Bygdin telist soleiðis mill­um elstu bygdir í Føroyum og bygdin telist eisini millum størstu markatalsbygdir í Føroyum. Her er stórur sandur við einastu sandheyggjum - róptir mølheyggjar - í Føroyum. Sandheyggjarnir eru vorðnir til í einum samanspæli millum sand og plantuvøkstur, sum er førdur á staðið við vindinum, og sandurin er sera vælegnaður til eplavelting Aldargamla bygdin hevur eina áhugaverda kirkjusøgu, tí her hava verið seks kirkjur seinastu 900 árini. Sambært keldum er fyrsta kirkj­ an á Sandi bygd um ár 1100, og nú um dagarnar hevði núverandi kirkjan 175 ár á baki. Kálvur Lítli og Harra Klæmint Nógvar sagnir eru knýttar til gomlu kirkjurnar á Sandi, og her eru í fyrsta lagi sagnirnar um Kálv Lítla og Clemen Laugesen Follerup, vanliga róptur Harra Klæmint. Teir vóru báðir prestar á Sandi, men sambært ”Sagnir og ævintýr” (Færøske folkesagn og æventyr) hjá Jacobi Jakobsen eru teir ikki kendir fyri tað góða. Kálvur Lítli var prestur á Sandi í 14. øld, og hann verður sagdur hava verið ein rættiligur óflýggjakroppur, og hann var eisini drápsmaður. Hann búði í prestagarðinum í Todnesi. Nærindis garðinum liggur aldargomul rætt, sum ber navnið Kálvmannarætt. Ein av synunum hjá Kálvi Lítla - Haraldur Kálvsson - var løgmaður í Føroyum tíðliga í 1400-talinum. Tað eru rættiligar ræðusøgur, sum kunnu lesast um Kálv Lítla, hvussu hann fór við bygdarfólkinum og sínum nærmastu. Úr rúgvuni kunnu vit nevna eina av hesum søg­um. Tað var ilt millum Kálv og konu Harald, sum var sonur Kálv. Ein morgun, tá Haraldur var farin á flot, spurdi hin gamli hana, hvussu veðrið var. Hon svaraði, at “Fagurt veður er; gullið brakar undir fót­ un­um!” Tað, sum Kálvur ikki visti, var, at konan meinti við frostið undir fótunum. Kálvur misskilti hana og segði, at “Háðar tú meg, so skal eg spotta teg” Síðan beyð hann arbeiðskonunum í Todnesi, at tær skuldu kynda ein stóran eld norðan fyri húsini í Todnesi. Hann ætlaði at brenna konu Haralds á báli. Men arbeiðskonurnar, ið kyndu, gjørdu tað ógvuliga treyðar og kyndu upp við mold, neytamykju og øllum ruski, at tað skuldi ikki kykna, men rúka dúgliga. Roykurin kom tá eisini at vera so óførur, at sjóbátarnir sóu hann. Sonur Kálvs var á tí miðinum, sum rópast Grynnan og er stutt uttan fyri Salthøvda og endan av Skúvoy. Tá Harald sá roykin, helt hann fyri, at “Mestur hevst hin gamli okkurt at í dag!” Hann bað nú hinar rógva til lands og skundar undir sínar menn at seta føtur í bekk og toga í árarnar. Í urðini í Grótvík settu teir upp og í somu stund, sum Kálvur og menn hansara vildu hava konu Haralds úr klæðunum fyri at koyra hana á bálið, kom Haraldur við sínari bátsskipan og gav pápanum homlubandið so dygt um ryggin. Tá segði Harald við pápa sín, at “Hevði tú ikki verið faðir mín, skuldi tú sjálvur farið á bálið”. Harra Klæmint var prestur á Sandi í 17. øld, árini 1648-1688. Søgnin sigur, at hann hugsaði bara um at kráma jørð undir seg. Tá Klæmint kom til Føroya, bar hann lættliga sítt jarðargóðs á herðunum, men tá hann doyði, var hann ríkasti maður í Føroyum. Minnið um hansara grískni livir enn í søgn og søgu, og tað var sjáldan, at hann ognaði sær jarðargóðs við heiðurligari atferð. Harra Klæmint skuldi eiga 23 børn, men í skiftinum eftir prestin stendur, at hann "bert" átti 15 børn. Hann hugsaði meira um vinningin enn um prædikuna, og hann tók ikki móti peningi sum gjald frá nøkrum manni, bert ímóti jørð. Tað vóru hungursár í Sandoynni um tað mundi, tá Harra Klæmint var prestur, og tí heittu fólk ofta á prest í neyð teirra. Kom maður hungurssvøltur til hansara at fáa ein lítlan bita, noyddist maðurin at gjalda við nógvari jørð fyri tað, hann fekk frá presti. Tær seks kirkjurnar Tað er ikki greitt, hvar fyrsta kirkj­an í Føroyum hevur staðið. Søgnin sigur, at tað var Sigmundur Brestisson, sum kristnaði Føroyar, og at sonevndi Sigmundarsteinurin var partur av kirkjuni, sum Sig­ mund­ur skal hava reist í Skúvoy. Tað er tó á Sandi, at vit finna elstu kirkjuna í Føroyum. Undir einum útgrevstri undir Sands kirkju funnu fornfrøðingar leivdir frá ikki færri enn seks eldri kirkjum. Keldur siga, at í niðastu flánni var tað, sum rópt verður steyrahol, steinseting og grundarsteinur frá einari stavkirkju, ið verður mett at stava frá teirri fyrstu kristnu tíðini í Føroyum - ella frá umleið ár 1000. Sjálvt kirkjurúmið var 5 x 4 metrar, kórið var 2,5 x 2 metrar, og dyrnar høvdu verið í vestara enda. Onnur kirkjan á Sandi var nakað størri enn hin fyrra. Hetta var eisini ein stavkirkja við grótgarði uttanum, tó ikki í vestara enda. Henda kirkjan hevði sama snið sum grønlendsku miðaldarkirkjurnar úr Sandsbygd hevur ei Núverandi kirkja á Sandi, sum varð vígd hin 8. september í 1839, er hin sætta í røðini. Nú kirkjan er farin um tey 175 verður serstøk gudstænasta og hátíðarhald á Sandi sunnudagin Nú Sands kirkja júst er farin um tey 175 árini, verður serstøk guds­ tænasta í kirkjuni sunnudagin komandi, har presturin seinastu stívliga tríati árini, Jákup Reinert Hansen, fer at prædika, og fleiri kirkjulig umboð verða til steðar, eitt nú bispur og dómpróvstur. Eftir gudstænastuna verður bjóðað til suppu, kaffi, te og køk­ ur. Vit kunnu leggja aftrat, at nú Jákup Reinert Hansen hevur tænt Sandoyar Prestagjaldi gjøgnum so mong ár og er farin í annað starv, hava kirkjuráðini í Sandoyar presta­gjaldi innstillað Havstein Klein at røkja prestaembætið. Tað verður mentamála­ráð­ harrin, Bjørn Kalsø, sum fer at seta nýggja prestin í starv annan sunnu­dag í advent, og áðrenn Sandoyar presta­gjald fær nýggjan prest, fer Bøges­vang, prestur, at røkja em­bætið í prestagjaldinum. Nýggi presturin í Sandoyar Prestagjaldi er sonur Jóhonnu og Lassa Klein í Saltangará. Navnið hevur hann eftir øðrum abbanum, pápa Jóhonnu. Hátíðarhald á Sandi