hósdagur 18. september 2014síða 38

Sosialurin nr. 106 · 19. september 2014 14 VIKUSKIFTI Siðsøga við Óla Jacobsen Føroyingurin sum skapti heimssøgu Tann 24. september gevur Postverk Føroya út eina nýggja røð av frímerkjum. Eitt teirra hevur heitið Casement frágreiðingin 1904 – Daniel J. Danielsen Dollin (1871-1916). Her er talan um ein ókendan part av heimssøguni, har føroyingur hevði avgerandi leiklut S íðan 2007 hava lesarar av hesi røð kunnað fylgt við í søguni um havnarmannin Daniel J. Dani­el­sen, Dollan, sum hevði ein avgerandi leiklut í søguni hjá Congo, sum fyrst í undanfarnu øld var persónlig ogn hjá belgiska konginum Leo­pold 2. Tað er henda søgan, sum Postverkið við­ ur­kenn­ir við frímerki, teknað av Anker Eli Pet­er­sen. Høvuðspersónurin á frímerkinum er Dollin sjálvur. Hin er írin Roger Casement, sum fyri 110 árum síðan legði fram sína frá­ greið­ing um ræðu­stýrið í Congo. Tað eru tvey skip á frímerk­inum. Tað ovara er missi­óns­ skipið Pioneer, Tað niðara eru Henry Reed, sum var brúkt til umrøddu kanning. Við báðum skipum var Dollin skipari og mask­ in­meist­ari. Í Afrikakortinum er Congo sett inn. Tað sig­ur nak­að um støddina á landinum, sum er til stødd­ar sum ein fjórðingur av øllum Eur­opa. Aftanfyri hetta frímerki er ein sera spenn­ andi og áhugaverd søga, sum hevur verið púra ókend í øllum heiminum til nú. Kanningarnar av hesi søgu hava hild­ið áfram heilt fram til bókin er farin til prent­ ing­ar. Tí verður í sambandi við frí­merkja­út­ gáv­uni givin út á enskum tann samlaða søg­an hjá Dollan. Hetta verður gjørt í samstarvi við Neil Dick­son og dóttir hansara Katie, sum hava rit­ stjórn­að og rættlisið tilfarið fyri at tryggja, at bókin er á einum dyggum støði. Neil Dick­son er leiðari fyri Brethren Archivists and His­ tori­ans Network (BAHN) í Bretlandi. Hann er søgufrøðingur og var eisini Tórði Jó­ans­syni til hjálpar, tá ið hann skrivaði sína rit­gerð um føroysku Brøðrasamkomuna. Tað er fyrst og fremst áhugin og eggjanin hjá Neil fyri at takka, at henda søgan er kom­in so langt. Tað er BAHN, sum kemur at standa sum útgevari av bókini. Hetta verður gjørt fyri betur at røkka teimum, sum skriva søgu úti í heimi, serliga tí enskttalandi heim­inum. Tórður eigur eisini tøkk fyri sín leik­lut. Hann gjørdi Neil Dickson varan við fyrru bók­ina um Dollan og hevur alla tína verið ein eggjan. Dollin dugnaligur men bráur og ótolin Søgan er í stuttum, at Dollin kom til Congo í 1901 at sigla á Congoánni við missi­óns­ skipinum Pioneer hjá Congo Balolo Mis­si­ on. Hann hevði tann trupulleika, at hann var ótolin og harðliga sintur. Hetta skapti hon­um trupulleikar millum sínar egnu, og kært varð um hann til missiónina. Tískil varð hann kallaður heim til Ongland. Men á vegnum heim oman eftir Congoánni verð­ ur heimkallingin tikin aftur. Hansara fe­lag­ar í Congo høvdu avvíst hesar ákærur, og teir góvu honum eitt heilt einastandandi um­ mæli. Hann var framúr maskinmeistari, og hann lærdi skjótari lokala málið enn aðrir trú­boð­ar­ar. Á ferðini oman eftir Congoánni hittir Dol­ lin bretska konsulin Roger Casement, sum hevði fingið til uppgávu at kanna søgurnar um yvirgang móti fólkinum. Casement mangl­aði ein maskinmeistara og skipara, og Dol­lin tók við hesum starvi. Teir ferðaðust so niðan og oman eftir Congo­ánni í tveir mánaðir. Úrslitið var um­ rødda Casementfrágreiðingin í 1904, sum stað­festi ræðusøgurnar, sum gingu millum manna. Tað er eydnast at fáa til vega eitt bræv frá Casement til bretska uttanríkisráðið, har hann rósar Dollan til skíggja fyri hansara lut­tøku í ferðini. Hann sigur beint út, at uttan Dol­lan hevði ferðin ikki verið so væl eydnað, sum hon gjørdist. Bert hetta er nóg mikið til at gera Dollan søguligan. Hann kemur aftur til Bretlands um 12. okt­ob­er 1903 og vil hava sína missión at fara alment í hernað móti ræðuleikunum í Congo. Hetta hevði hon ongan hug til at gera, áðrenn Casement sjálvur kom aftur til Bret­lands hálvan annan mánað seinni. Hesum hevði Dollin ikki tol til at bíða eft­ ir. Hann fór tí sjálvur í hernað við at hava al­mennar fyrilestrar við ljósmyndum, sum hann sjálvur hevði tikið. Í frásøgnum frá hesum fundum í bretsk­ um bløðum verður frágreiðingin hjá Dol­lan sammett við kendu bókina Smáttan hjá Onkul Tom, sum var um amerikanska træla­haldið. Hetta man vera ein av heimsins kend­astu bókum. So henda sammeting sigur ikki so lítið. Tá ið Balolomissiónin sá, hvønn ans hesir fyri­lestrar vaktu, fór hon sjálv í holt við eina fund­ar­røð. Hetta mót egnari samtykt áðrenn Case­ment kom heim. Eitt framhald av hesum fundum var stovn­ an­in av Congo Reform Association í mars 1904. Endin var, at Lepold 2. kongur í Belgia í 1908 varð kroystur at geva Congo frá sær sum sína persónliga ogn. Annar søguligi leikluturin Tað er so eingin ivi um, at Dollin eigur um­ framt ferðina við Casement ein søguligan leik­lut í hesi gongd. Tað var hann, sum slóð­aði fyri, og sum við sínum karismatiska fram­burði og sínum myndum av fólki við av­høgd­um hondum fekk fólk at rakna við, so onnur eisini vildu gera bart. Søgufólk ásanna, at hetta er fyrsta manna­ rættindaherferðin í søguni við nýtslu av fotomyndum. Men hóast hetta er hann púra gloymdur og hevur verið stórt sæð ókendur fyri sítt av­rik í meira enn 100 ár. Frá byrjan 1904 verður hann ikki tik­in uppá tungu. Heldur ikki av sínum sam­starvs­ monnum Edmund Morel, sum var leið­andi í hesi kampanju, og Harry Grattan Guin­ness, sum var leiðari á Balolo missiónini, har Dollin virkaði. Ein orsøk kann vera tann, at Dollin var so fortur og bráður, at tað var ov nógv fyri hes­ar báðar, og tí hava teir fryst hann úti. Dol­ lin flytur til Føroya í 1904 fíggjarliga stuðl­ aður av missiónini, so tá var hann eisini av vegnum. Nýtt frímerki: Á permuni sigast stendur, týtt til føroyskt: Óli Jacobsen hevur gjørt eitt gott og hugtakandi arbeiði við at geva manni, sum higartil hevur verið gloymdur, sítt rætta pláss í fyrstu stóru mannarættindarørsluni í 20. øld. Undirskrivað av Adam Hochschild, sum hevur skrivað bestsellaran “Kong Leopolds Arv”, sum er týdd til fleiri mál. Dollin gjørdi, at avkvettu hendurnar, blivu eitt eyðkenni fyri stýrið hjá Leopold 2. í Congo. Hetta gav eisini íblástur til skemtitekningar í bløðunum. Henda er frá 1908.