hósdagur 25. september 2014síða 12

Fríggjadagur 26. september 2014 · Nr. 109 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 U ndri meg tó yvir, at í tjak­ inum hevur verið lynd­ið til at gera tey stóru fram­ stigini, ið hava verið í krabba­meins­ poli­tikkinum, til onkis. Sum tað t.d. kemur fram í hesi viðmerking hjá Dorit Hansen í sosialu miðlunum, har hon skrivar: ”Sum hetta brotið úr grein í Prei í november 2013 vísir, so hevur økið í alt ov langa tíð verið merkt av, at tey sum hava havt valdið, hava ikki havt viljan at gera nak­að við tað...” Har sipar hon m.a. til mín og parta­menn hjá mær sum fyrr­ver­ andi lands­stýris­menn í heilsu­ málum, tí í brotinum í Prei, hon avmyndar og vísir til, verður skrivað: ”Tá ið Hans Pauli Strøm var landsstýris­maður í heilsu­málum, lovaði hann at seta mammo­grafi­ screening í verk. Einki hendi. Tá ið Aksel Johannesen var landsstýris­ maður í heilsumálum, lovaði hann tað sama. Einki hendi.” Eg fari niðanfyri at vísa á, at tvørturímóti hesum, ið er bei­n­ leiðis ósatt, var ein sera virkin og framrættaður krabbameins­poli­ tikkur øll árini frá 2005 til 2011. Virkin krabbameins­ politikkur Fyrstu ferð at ein almennur før­ oyskur krabbameinspolitikkur verður orðaður og mál verða sett, er við Fólkaheilsuætlanin fyri Før­ oyar, sum vit settu í verk frá 2006 og frameftir, undir fyriskipan av nýggja Fólkaheilsuráðnum (sí http://xhmr.sansir.net/get. file?ID=2273). Millum málini og ítøkiligu átøkini, ið vóru sett í verk longu frá 2005 og frameftir, var nýggi fyribyrgjandi roykipolitikkurin og rørsluátøkini. Tøknilig nútímansgerð Ein av fyritreytunum fyri effek­ tivari fyribyrging og viðgerð eru møgu­leikarnir fyri skanning og labora­toriu­kann­ing­um. Tað var tí til stóran frama fyri krabba­ meins­økið, at øll røntgen­útgerðin á øllum trimum sjúkra­húsunum varð útskift og nútímans­gjørd í árunum 2005-07. Sam­stundis var alt røntgen- og laboratoriu­økið digitaliserað og harvið eisini samskiftið við kommunu­læknarnar. Læknaserfrøðin styrkt Í 2007 var skipað eitt serlæknastarv í onkologi ella krabbameinsfrøði á Landssjúkrahúsinum. Av tí at ikki bar til fáa lækna til starvið, varð gjørd avtalað um onkologiska konsu­lenttænastu við framkomið sjúkra­hús í Svøríki, sum bæði skal veita serfrøðisliga viðgerð og menna krabbameinsviðgerðina á Lands­sjúkrahúsinum. Biologiskur heilivágur Frá 2005-06 varð farið undir at nýta nýggjan sonevndan biolog­iskan heilivág, ið gjørdist eitt ómeta­ligt framstig serliga fyri krabba­meins­ við­gerðina, umframt til sclerose- og giktasjúklingar. Men hesin heili­ vágur var sera kostnaðarmikil, og tí mátti politisk avgerð takast um at loyva alstóra vøkstrinum í nýtsluni til eina fleirfalding av heilsuvágsútreiðslunum tey næstu árini. Lívmóðirhálskrabbi Í 2008 varð gjørt av at fylgja heilsu­ fakligu tilráðingunum um at seta ein ætlan í verk um at bjóða ungum gentum ókeypis koppseting til fyribyrging av lívmóðirhálskrabba. Hetta var sett í verk fyri yngstu árgang­irnar í 2009 og síðani víðk­ að. Krabbameinsætlanin – ein virkisætlan Eitt av málunum í Fólkaheilsu­ ætl­anini var at gera eina Krabbameinsætlan fyri Føroyar, at lýsa alt økið og gera tilráðingar um fyribyrgjandi tiltøk og viðgerðir. Ein partur snýr seg um mammografi. Undan hesum var ikki heilsufaklig semja um ella støða tikin til reglu­liga mammografiscanning í Føroyum, tí faklig óvissa var um málið, m.a. um vansar og fyrimunir og serliga um, hvussu hetta skuldi gerast í Føroyum. Greining og handlingsplanur í Krabbameinsætlanini Hetta var ein av grundunum til, at arbeiðið varð sett ígongd at gera ein sera víðfevnandi Krabba­meins­ ætlan fyri Føroyar við bestu fakligu kompetansum og supplerað við útlendskari serfrøði á økinum. Har vóru fleiri tíggjutals kompetent fólk involverað í arbeiðið (http:// www.hmr.fo/get.file?ID=2845). Krabbameinsætlanin var lið­ ug og løgd fram í okt. 2009 – fýra mánaðir eftir at eg var farin frá sum landsstýrismaður. Í Krabba­ meins­ætlanini fekk málið um mammografiscreening í Føroyum fyrstu ferð eitt heilsufakligt undir­ støði, og ætlan varð gjørd fyri, hvørjar fyritreytir skuldu fáast til vega í íløgur í tól, fakligar kom­ pe­tansur og skipan av manna­ gongdum. Tólbúnaður fyri 27 mió. kr. Arbeiðið helt fram undir mínum eftirmonnum í sessinum, fyrst Aksel V. Johannesen í 2009-10 og síðani John Johannesen í 2011. Teir megnaðu at fáa fígging til og at útvega sera kostnaðarmikil tól til regluliga mammografiscreening. Tilsamans snúði neyðugi tól­bún­ aðurin seg um 27 mió. kr.: umframt ein mammograf fyri 7 mió.kr. var tørvur á nýggjum MR-skannara fyri 10 mió. og nýggjum CT-skannara fyri aðrar 10 mió. kr. Tað kom væl við, at Tryggingarfelagið bjóðaði sær til at fíggja MR-skannaran. Øll hesi tólini vóru útvegað og gjørd klár í árunum 2010-2011. Klárt til mammografi Á vári 2011 var farið undir at nýta nýggu tólini m.a. til mammografi. Nú varð so lagt upp til at út­vega neyðuga játtan til at seta mammo­ grafi­screeningar í verk í 2012. Men í november 2011 tók nýggj samgonga við og ongin peningur hevur verið settur av til hetta endamálið síðani tá. Hví so er, eri eg ikki tann rætti at svara uppá. Men at hetta nú skal henda við fíggjarlógini fyri 2015 er bert at frøast yvir. Krabbameinssamstarv og heimtøkur Av tí at ikki øll neyðug serfrøði er á Landssjúkrahúsinum, og fyri at fáa enn fleiri samstarvsmøguleikar, enn lívsneyðuga og tætta sambandið við Ríkissjúkrahúsið, varð í 2009 gjørd avtalað við íslendska Landsspitalið, bæði um at senda sjúklingar til serviðgerðir í Íslandi og um at fáa íslendskar krabbameinslæknar til Føroya at veita serfrøðingatænastur her. Veksandi førleiki í Føroyum Hesi árini er eisini tað gleðiliga hent, at meginparturin av kemovið­ gerðunum hesi árini blivu flutt til heim til Føroya. Hetta er orsakað av at man bæði fíggjarliga og fakliga setti sær fyri menna onkologisku viðgerðina í Føroyum, stuðlað upp undir av økta samstarvinum við krabbameinsserfrøðingar í Dan­ mark, Svøríki og Íslandi. Ein av avgjørdu fyritreytunum fyri hesi góðu gongdini liggur eisini í nógv umrøddu útbyggingunum, ið vóru gjørdar av Apoteksverkinum, sum hevur økt umstøðurnar og før­leikan hjá okkara apotekið at framleiða heilivág, m.a. kemoheilivág til Landssjúkrahúsið. Sjúklingaumstøður Av stórum týdningi fyri heilsubót eru sjúklingaumstøður. Flestu krabba­meinssjúklingar fáa ein part av viðgerðini á Ríkissjúkrahúsinum. Tað var tí ein kollveltandi broyting fyri betri sjúklingaumstøðum, tá tað eydnaðist at útvega føroyingum nýtt og frálíkt sjúklingahotell í Keyp­mannahavn í 2011. Hetta hevur alstóran týdning ikki minst fyri krabba­meins­sjúklingur, ið ofta skulu verða í viðgerð í langa tíð uttanlands, fyri ikki at tala um, tá tað snýr seg familjur við sjúkum børnum. Samanfatandi er tí burtur­ við at gera framtøkini í krabba­ meins­politikkinum í Føroyum tey nevndu árini til einkis. Vit eiga heldur at gleðast um sterka viljan hjá øllum pørtum til góðan krabbameinspolitikk, og at inn­ sats­urin fyri fyribyrging og krabba­ meinsviðgerð í Føroyum hevur ment seg nógv. Krabbameins­ politikkurin og mammografiin tíðargrein Fegnist um, at útlit nú eru fyri, at reglulig mammografiscreening umsíðir kann setast í verk í Føroyum. Nógv tjak hevur verið í fjølmiðlunum um málið, og tykist sum trýstið frá avvarandi, fakfólkum og almenninginum fer at geva úrslit. Hans Pauli Strøm fyrrv. landsstýrismaður í heilsumálum