hósdagur 2. oktober 2014síða 14

Fríggjadagur 3. oktober 2014 · Nr. 112 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Gestur Hovgaard samfelagsfrøðingur Arkitekturur og planlegging sum heild, hava í nøkur ár havt ein und­ irmettan leiklut í sam­felags­menn­ ingini. Broyting tykist tó vera kom­ in í, og í fleiri londum verður aft­ur talað fyri, at gamla leinkjan mill­um arkitektur og vælferð skal endur­ skapast. Spyrjast kann tí, hví hendan broytingin er í ferð við henda, og hvønn leiklut arki­tek­turur skuldi havt í projekt “væl­ferðar­samfelagið 2.0”. Arkitekturur var, saman við sam­ felagsplanlegging í breiðum týdningi, ein týdningarmikil ‘sam­felagsbyggari’ til at fremja “tað góða samfelagið”, t.e. eitt samfelag við virðiligum lívs­ møgu­leikum og viðurskiftum fyri øll uttan atlit til status og klassa. Hetta væl­ferðar­samfelagið 1.0. hevði sína stóru upp­byggingartíð frá seinna heims­bardaga og fram til einaferð í 1970’unum. Kreppan frá 20’unum og tvey heims­kríggj hevði greitt víst, at óreguleraðir marknaðir hvørki skapti framburð ella vælferð til onnur enn tey fáu. Svarið varð eitt vælferðar­ sam­felag við grundarlagi í demo­krat­ iskt stýrdari planlegging. Meðan yvirskipaða økonomiska stýringin varð kjølfest í sonevndu keynesianismuni, tóku aðrar plan­ pro­fessiónir sær av fysisku og sosialu menningini. Arki­tek­tur­ur­in var sostatt við til at leggja eina human­ istiskt-ment­anar­liga di­men­sión yvir tað polit­isk-øko­nomiska pro­jekt, ið væl­ferðar­samfelagið fyrst av øllum er. Um ikki einans, so sæst ávirk­anin frá arkitekturinum best aftur í stóru býunum. Flestu føroyingar kenna Keyp­mannahavn, hvørs fysiska og sosiala menning varð neyvt plan­ løgd eftir sokallaða “fingra­plan­ in­u­m” frá 1947. Fingraplanurin er hugsaður við Keypmannahavn sum hondflatan (sentrum), saman­ knýtt við einum tokneti (fing­ranir) til Helsingør, Hillerød, Fredriks­ sund, Roskilde og Køge. Millum ‘fing­rarnar’ vóru ætlanir fyri øðr­ um trafikki, bústaðarøkjum, lokal- sentrum, ídnaðarøkjum, náttúru- og frítíðarøkjum, hetta við tonkum um gott og skjótt ferðslusamband, men sam­stundis lokalitet, frið, ordan og vakurleika í býarmenningini. Fingra­planurin skapti ein væl­virk­ andi danskan høvuðsstað, og verður oftani tikin fram sum eitt gott dømi um arkitektur og planlegging, tá tað er best. Tíðarskeiðið frá seinna heims­ bardaga og fram til 1960ini verð­ur roknað sum gullárini hjá væl­ferðar­ arkitekturinum, hetta grundað í tonk­um um góðar privatar bú­ staðar­møguleikar fyri fólk sum heild, og dyggum almennum rúm­ um: skúlar, bókasøvn, torg, ment­ anar­hús, v.m. Sambandið mill­um væl­ferð og professión skapti nógv­ar arkitektoniskar varðar, men sam­ felagsbroytingin gongur tó onkun­ tíð skjótari enn plan­legging og arki­ tekturur hava klárað at fylgt við. Nøkur av íbúðar­kom­pleksunum, t.d. seint í 1960’unum, skuldi byggjast skjótt og vóru innrættaði neyvt eftir ídnaðarfamiljuni, har mamman var heima og pápin á fabrikk. Men tað vísti seg, at mamman byrjaði at arbeiða úti og fabrikkirnar vórðu niðurlagdar ella flutti aðrastaðni, og hesi bústaðarkompleks standa tí sum varðar um miseydnaða plan­legging, um tey annars ikki longu eru tikin niður. Tað var tó ikki tey minni hepnu planátøkini, sum gjørdi, at vælferðar­ samfelag og arkitek­turur skiltust at. Við ný-konservativu kollveltingini í 1980’unum (Reagan og Thatcher), fór vælferðarsamfelagið og harvið arkitekturur yvir til at verða stýrt av eini endurskaptari marknaðar- ideologi. At planleggja bleiv nú meiri ein spurningur um at skapa røttu tólini til at skipa marknaðarlíknandi støður í tí almenna, at gerast ein kappingarstatur. Talan var ikki um at avlíva planlegging sum fyribrigdi, men ein niðurlaging av planlegging sum vælferð og fyri tí felags besta. Í hesi gongd hvarv vælferðar-arki­ tekt­ur­urin, tvs. tann tanki, at fakið identi­fiseraði seg við nøkur serlig virði í samfelagnum, og var við til at ávirka hesi. Tað er hesin tanki, sum kann sigast er við at venda aftur í arkitekturfakið, ið eins og nógvir aðrar fakbólkar arbeiða fyri at endurskapa eina pro­ fessiónsmenning við støði í grund­ festum samfelagsligum virðum, held­ur enn teknisk-rationella hugsan stýrda av økonomismu og manage­ ment (og sum oftani vísir seg ikki at vera serliga rationell tá til stykkis kemur). Føroyar eru avgjørt eitt væl­ferðar­ samfelag, men vit vita lítið um, hvat fyri vælferðarsamfelag og enn minni nakað um, hvagar vit eru ávegis. Hetta einfalt tí, at vit ikki arbeiða serliga nógv við hesum spurningum. Danski planleggjarin Kaj Lemberg skal fyri nógvum árum síðani hava sagt, at føroysk planlegging best læt seg lýsa við “piparbússuprinsippinum”. Við tað meinti hann at vegir, havnir og annar fysiskur infrastrukturur datt tilvildarliga niður uttan at vera kjølfestur í nakrari yvirskipaðari ætlan. Hóast tað verður gjørt eitt stórt arbeiði á Landsverki, Um­ hvørvis­stovuni og øðrum stovnum við, so er spurningurin um gamla piparbússuprinsippið ikki framvegis er tað ráðandi tá umræður fysisku útbyggingarnar. Tað gagnar sjálvdan umhvørvi, trivnaði og sosialari menning. Ein týdningarmikil orsøk til hesa støðuna er, at professiónsmenning og professiónsstýring er trupul í einum so lítlum samfelagi sum okkara. Ein onnur orsøk er, at vit framvegis halda okkum frá at skipa lógir, almennan bygnað og planlegging eftir fortreytum og fakligum kjølfesti í okkara egna samfelagi, men ístaðin kritikkleyst kopiera tað onnur (danir) gera. Tó so, vit síggja seinastu árini, at ymiskar professiónir royna at skipa seg, tí vit hava eitt nú psykologfelag, felag fyri geografar, felag fyri sam­ felagsfrøðingar og arkitektafelag, ið øll eru virkin faklig feløg (ikki at blanda við fakfeløg, tí tað eru tey ikki). Kanska tað er uppá tíðina at hesi feløg eisini skipaði forum av felags áhuga, eitt nú tá talan er um sam­felagsliga menning og plan­legg­ ing, t.e. vega- og tunnilsgerðir og annað alment byggjarí á bygd og bý, hetta við atliti til felags mentan, æstetikk og sosial virði. Hvar skuldi so tankin um saman­ kobling av vælferð og arkitekturi funnið eitt felags stev í framtíðar væl­ferðarsamfelagnum Føroyar? Lat meg her taka støði í hálovaða orð­inum innovatión. Innovatión er í stuttum at skapa nýggjar loysnir upp á óloystar trupulleikar, økonomiskt, sosialt, mentannarliga, v.m. Tað er langt síð­ani ein veruleiki, at innovatión ikki er nakað sum skapast einans av “marknaðaraktørum”, men oftast verður borið fram av almennum fyriskipanum og praktiskum roynd­ um í sivilsamfelagnum, t.e. gjøgnum samstarv, felags virði og læring. Samstundis er langt síðani funnið útav, at vælferðarsamfelagið 2.0 (sum eg av praktiskum orsøkum velji at kalla tað), við síni “marknaðarfokusering”, heldur veksur enn minkar um tørvin á planlegging, koordiering og strategiska hugsan. Hetta merkir tí eisini, at tørvur er á at endurskapa “tað felags” ella “tað sum bindur okkum saman”, og tað er ein orsøk til at vælferð og planprofessiónirnar, herundir arkitekturur, aftur verða koblaði saman. Ein hampuliga nýggj felags av­ bjóðing og møguleiki liggur í, at sam­felagslívið er ikki longur skipað gjøgnum tess stabilu ella føstu eyð­ kenni sum bygdum, býum, arbeiðs­ plássum, v.m. Samfelagslívið er í dag eyðkennt við konstantum mobiliteti. Tað sæst við teimum mongu sum ferðast og starvast uttanlanda, men búgva her, ella tey sum flyta, men framvegis kenna seg sum føroyingar. Sjálvt almennu rúmini eru í dag mobil, tey eru flutt inn á Facebook, Twitter, v.m. Hetta merkir ikki, at fysisku úttrykkini á bygd og bý missa týdning, kanska tvørturmóti. Men tað setir avbjóðingar til, hvussu fysisku rúmini á bygd og í bý verða skapt nú og í framtíðini, tí sam­stundis sum flestu okkara eru ótrú­liga langt burturfrá “fiskarí og bóndasamfelagnum”, so er framvegis talan um, at hesir ógvuliga ymisku mentanarligu og sosialu veruleikar samvirka í sama fysiska rúmi. Her liggur stór arkitektonisk uppgáva í, at menna slík nýggj almenn rúm við støði í fólksligari breidd og nútímans æstetikki. Eitt hugtak nógv frammi, er væl­ ferðarteknologi. Við hetta meinast, at meir og meir teknologi verður útvikla og brúkt innan stóru vælferðarøkini heilsu og røkt. Hetta kemur heilt avgerandi at broyta mátan vit hugs­ að og skipa okkara størsta væl­ferðar­ sektor uppá. Arkitekturur eina og aðrar planprofessiónir hava her stóra uppgávu fyri framm­an við menning av nýggjum bú­støð­um, hjálpartólum, nýggjum sam­veru­skipanum til ein Nýggir størri vinnuvegir mugu skapast, so vit hava fleiri bein at standa á, sum tað verður sagt. Eitt av hesum beinum er ferðavinnan, har nógvir midlar fara til at markn­ aðarførar Føroyar. Hvar eru okkara arkitektonisku perlur í hesum, og hvar er neyðuga samanspælið mill­ um ferðavinnu, umhvørvi og plan­ pro­fessiónirnar, sum vit síggja er so avgerandi fyri ferðavinnuna aðra­ staðndi? Vælferð, arkitekturur og professiónsmenning Arkitekturardagar Flestu føroyingar kenna Keypmannahavn, hvørs fysiska og sosiala menning varð neyvt planløgd eftir sokallaða “fingraplaninum” frá 1947. Fingraplanurin er hugsaður við Keypmannahavn sum hondflatan (sentrum), samanknýtt við einum tokneti (fingranir) til Helsingør, Hillerød, Fredrikssund, Roskilde og Køge. – íkast til eitt aktuelt kjak