leygardagur 12. juni 2004síða 5

8 Nr. 110 - 12. juni 2004 Nr. 110 - 12. juni 2004 9 VIÐMERKING Heini í Skorini heini@sosialurin.fo Eftir parlamentsvalið sunnudagin 13. juni verður ES-toppfundur 17.-18. juni, og tá skal fyrsta uppskotið til ES-grundlógina eftir ætlan samtykkjast. ES-lima- londini komu til eina semju hesum viðvíkjandi í seinnu helvt av 2003 eftir intensar samráðingar, og semjan um ES-grundlógina er úrslit av einum arbeiði, sum fór í gongd eftir samtyktina av NICE-sáttmálanum afturi í 2001. Semjan fyri ES- grundlógini er ein varði í gongdini og kjakinum um europeisku framtíðina. Longu nú tykist semja vera um innihaldið í upp- skotinum til nýggju grund- lógina, og greitt er, at fleiri øki í ríkisfelagsskapinum millum Grønland, Føroyar og Danmark helst eisini verða ávirkað av ES-grund- lógini. Tí skuldi kravið einfalt verið, at føroyskir og grøn- lendskir íbúgvar eisini skuldu havt møguleikan at luttikið í eini komandi av- gerð um ES-grundlógina. Men einki røkist fyri hes- um, og danska stjórnin hev- ur als ikki tikið føroysku stjórnina við í viðgerðina og samráðingarnar um ES- grundlógina, hóast danski forsætisráðharrin Anders Fogh Rasmussen gav lyfti um hetta í røðu í Fólkating- inum á sinni. Hinvegin hev- ur Føroya Landsstýri eftir øllum at døma eingi stig tikið til at vera við í hesi gongdini. Undanfarna full- veldissamgongan hevur ikki verið partur av nøkrum arbeiði fram ímóti eini grundlóg, og tað hevur núverandi samgongan heldur ikki, hóast løgmaður hevur luttikið í fakligum kjakið á Christiansborg. Hesi vantandi initiativ skyldast helst, at vit ikki eru partur av ES, men nú ES-grundlógin møguliga fær stóra ávirkan á ríkisfel- agsskapin, skuldu føroying- ar luttikið í gongdini. Men einki hevur verið at sæð til hetta. Ein skelkandi líka- sæla, hóast ES-grundlógin kann fáa stórar avleiðingar fyri Føroyar og Grønland. Um norðuratlantisku stjórnirnar og veljararnir ikki fáa loyvi at luttaka í og gera sína ávirkan galdandi viðvíkjandi ES-grundlógini og møguligum avleiðing- um, er vandi fyri, at vit missa grundleggjandi fólkaræðislig rættindi. Samanstoytir Truplu spurningarnir við- víkjandi ES-grundlógini og ríkisfelagsskapinum eru fyrst og fremst at finna í teimum felagsmálum í rík- isfelagsskapinum, sum Danmark umsitir vegna Føroyar og Grønland, men sum sambært nýggju ES- grundlógini gerast ES-mál í framtíðini og tá umsitin úr Brüxelles. Sostatt verða føroysk og grønlendsk øki møguliga umsitin úr ES, uttan at vit føroyingar hava valt hetta. Í løtuni eru grundleggj- andi súlurnar í ríkisfelags- skapinum ein felags grund- lóg, felags statsborgara- skapur, felags uttanríkis- og trygdarpolitikkur, felags rættarpolitikkur, felags gjaldoyra og umframt hetta felags politikkur á fleiri øðrum økjum. Sambært grundlógini kunnu hesi felagsmálini í ríkisfelags- skapinum bert broytast eftir paragraff 88 í grundlógini um grundlógarbroytingar, og tað krevur luttøku frá fólkinum, eisini føroying- um og grønlendingum. Men ES-grundlógin kann kollvelta øll hesi øki í ríkis- felagsskapinum, uttan at føroyingar og grønlendingar hava ávirkan, og hetta er so- statt í grundleggjandi stríði við grundlógina, sum er hornasteinurin í ríkinum. Føroyingar hava fyrr ikki luttikið í ES-fólkaatkvøð- um, tí Føroyar ikki hava ver- ið limir í ES, og hesin log- ikkur hevur bygt á, at tað er høpisleyst, at føroyingar skulu hava ávirkan á nakað, teir ikki eru partur av. Hesar grundgevingar hava higartil verið rímilig- ar, men kanska ikki longur. Seinastu árini hevur ES við stórari success ment seg, og við nýggju grundlógini fer ES møguliga nú at ávirka fleiri øki og mál í sjálvum ríkisfelagsskapinum. Við øðrum orðum er støðan nú, at ES-grundlógin - uttan at vit velja tað - eisini kann koma at fevna um Føroyar og Grønland í ávísan mun. Tí skuldu norðuratlantisku tjóðirnar eisini havt sína ávirkan. Felagsmál til Brüxelles Higartil hava felagsmálini í ríkisfelagsskapinum uttan- ríkismál, gjaldoyramál, verjumál og rættarmál ikki verið ES-mál, og hetta hev- ur forðað fyri einum veru- ligum, týðiligum og sjón- ligum samanstoyti millum ES og ríkisfelagsskapin. Men nú kann sannleikans tími vera komin við eini uppgerð fyri framman, tí við eini komandi ES- grundlóg verða hesi áður- nevndu felagsmál helst eisini undirløgd ES, og so er ikki torført at fáa eyga á ógreiðu spurningarnar, sum taka seg upp fyri Føroyar og Grønland. Sostatt kann ES-grundlógin koma í stríð við núverandi bygnaðin og skipanina í ríkisfelagsskap- inum. ES-grundlógin sigur eisini, at ES-dómstólurin hevur myndugleikan yvir nationalu rættarskipanun- um í ES-limalondunum, og tað merkir, at danska grundlógin og danski stats- rætturin eisini eru undir- løgd ES-rættin. Og tá danska rættarskipanin eis- ini umfatar føroysku og grønlendsku rættarskipan- ina, kunnu vit eisini á hes- um øki verða automatiskt undirløgd ES-rættin. Føroyska stjórnin hevur sum skilst eisini í umbúna at fáa størri ávirkan á utt- anríkispolitiska økið, men samtyktin í ES-grundlógini hesum viðvíkjandi er, at uttanríkis- og verjupolitiska ES- samstarvið gerst tættari og meiri integrerað enn nakrantíð áður. 2003 varð eyðkent av einum felags ES-uttanríkispolitikki við hernaðarluttøku á t.d. Balkan, í Miðeystri og í Afrika. Umframt hetta hevur ES stungið út í kortið eina langsiktaða felags hernaðarætlan, sum Dan- mark aktivt hevur luttikið í. Sostatt røkist fyri, at danski og harvið okkara uttanríkispolitikkur heilt gerst partur av ES. Umframt uttanríkis- og rættarmál eru gjaldoyramál eisini viðkomandi. Undan fólkaatkvøðuni í Danmark í 2000 um felags evruna segði danska Uttanríkisráð- ið í sambandi við Føroyar og Grønland, at "Dette spørgsmål skal vi selv tage stilling til. Der er tale om et rigsanliggende". Við hesum setningi tykist tað, sum avgerðin um føroyskt og grønlendskt gjaldoyra skal takast í Danmark. Ógreið føroysk luttøka Um ynskið verður sett fram um luttøku í avgerðini um ES-grundlógina, taka enn fleiri truplir spurningar seg upp. Fyrst og fremst er spurningurin, um vit skulu hava eina innanhýsis fólka- atkvøðu í ríkinum. Hvat skulu vit føroyingar at- kvøða um ella vera við at avgera? Við øðrum orðum, hvat skal standa á einum eventuellum atkvøðuseðli? Skulu føroyingar og danir atkvøða fyri tí sama? Skulu allar atkvøðurnar í ríkinum teljast upp saman, ella skal hvørt landið sær koma fram til sítt tjóðarynski? Hvat skulu vit í grundini taka støðu til? Um føroyingar fáa loyvi til og taka stig til at ávirka framtíðaravleiðingarnar fyri eini ES-grundlóg, eru allir hesir áðurnevndu spurningar framvegis ógreiðir og als ikki við- gjørdir í Føroyum. Báðir mótstøðumenninir í ES- høpi Kaj Leo Johannesen og Høgni Hoydal hava al- ment borið fram, at føroya fólk skulu sleppa til orð- anna, um ES-grundlógin ella ES-menningin bein- leiðis fer at ávirka Føroyar, men enn er einki kjak og eingin viðgerð fingin í lag her á landi, og tískil er før- oyska tjóðin ófyrireikað til tær uppgávur, sum møgu- liga liggja fyri framman, nú ES-grundlógin eftir ætlan skal samtykkjast næsta vikuskiftið. Tí er í tøkum tíma, at kjak fæst í lag um grundleggjandi fólkaræðis- ligu rættindi okkara. Brot á mannarættindi Við støði í øllum hesum ósvaraðu spurningunum og trupulleikunum tykist tað ikki vera rætt, at føroyingar ikki skulu ávirka ES viðurskifti, tí Føroyar ikki eru limir í ES. Sum partur av ríkinum eru vit tvørtur- ímóti óbeinleiðis eisini partur av ES, tí Danmark er limaland og umsitir føroysk mál, og tí skuldu vit kravt ein ávirkandi leiklut í ES- avgerðunum. Um ikki er talan um ein ódemokratiskan og dis- krimerandi framferðarhátt frá donsku stjórnini, sam- stundis sum føroyska tjóðin eisini sjálv hevur skuldina og sett seg í hesa støðu við vantandi initiativum. Við støði í ambitiónunum hjá ES eru tí orsøkir at vænta ein harðan saman- brest millum ES-grundlóg- ina og ríkisfelagsskapin, og tí hevur tað stóran týdning, at so leingi ríkisfelagsskap- urin eksisterar, skulu øll lond í ríkinum sleppa til orðanna um ES-grund- lógina. Um nakar politiskur myndugleiki í ríkisfelags- skapinum forðar fyri hes- um, er talan ikki bert um brot á grundleggjandi fólkaræðislig mannarætt- indi, men eisini ólógligt sambært grundlógini og europeiska mannarættinda- sáttmálanum. Umframt hetta bendir nógv á, at ES- grundlógin als ikki kann takast í nýtslu, uttan at talan verður um brot á para- graff 88 í grundlógini, ella um sama paragraff verður broytt. Og tá mugu vit um- definera ríkisfelagsskapin. Tí verður staðiliga heitt á politisku myndugleikarnar at stuðla kravinum um, at allir veljarar í ríkinum skulu sleppa til orðanna um ES-grundlógina ella møgu- ligar avleiðingar, eisini í Føroyum og Grønlandi. Hetta eigur at vera politiska og rættarliga minimum- kravið. Keldur: "EU-grundlov på kollisionskurs med rigsfællesskabet", Ole Krarup og Lave K. Boch, Kristeligt Dagblad, mai 2004 "EU 2003 beretning", danska Uttanríkisráðið, mai 2004 "På arbejde for Danmark", danska Uttanríkisráðið, mai 2004 "Et frit Norden", Ole Krarup, mai 2004 "Europa hvorhen?", Ole Krarup, 2004 Danmark Radio ES-grundlóg: Ein komandi samanstoytur kann vera á veg millum ES-grundlógina og ríkisfelagsskapin, har grundleggjandi fólkaræðisligu rættindi okkara eru í vanda. Tí er spurningurin, um føroyingar og grønlendingar - sum eru danskir borgarar, men ikki ES-borgarar - ikki skuldu havt rættindini at luttikið í eini komandi avgerð um ES-grundlógina ES-grundlógin í stríð við ríkisfelagsskapin Løgmaður, Jóannes Eidesgaard, ásannar, at ES-grundlógin kann fáa stórar avleiðingar fyri ríkisfelagskapin. ES-GRUNDLÓGIN Páll Holm Johannesen pall@sosialurin.fo Verður uppskotið til ES- grundlógina samtykt? Hvørjar broytingar verða framdar í núverandi upp- skoti? Fara danir at at- kvøða fyri grundlógini? Hvussu verður við teimum fýra donsku fyrivarnunum (gjaldoyramál, verjumál, rættarmál og ES-borgara- rætt, blðm)? Hesar spurningar setir løgmaður sær á skriv- stovuni í Tinganesi í hes- um døgum. Í komandi viku verður ES-toppfundur, og tá skal fyrsta uppskotið til ES- grundlógina eftir ætlan samtykkjast. Verður ES- grundlógin endaliga sam- tykt, fær tað helst stóra ávirkan á fleiri øki í ríkis- felagsskapinum millum Grønland, Føroyar og Danmark. Taka danir undir við ES- grundlógini, skal ES í framtíðini umsita uttanrík- ismál, verjumál, gjaldoyra- mál og rættarmál fyri dan- ir. Hesi mál verða bólkað sum felagsmál í Heima- stýrislógini, og stóri spurn- ingurin er, hvørja støðu føroyingar og grønlending- ar koma í, um ES-grund- lógin verður samtykt. Hvørki Grønland ella Føroyar eru limir í ES, men kortini kann ein samtykt ES-grundlóg fáa stórar avleiðingar fyri ríkisfelagsskapin millum Grønland, Danmark og Føroyar. Nógvar óvissur – Tað eru avleiðingarnar av ES-grundlógini, sum eru mest áhugaverdar fyri okkum. Vit eiga at lýsa støðuna og kanna, hvussu ES-grundlógin kann koma at ávirka okkara støðu í ríkisfelagskapinum, greið- ir løgmaður frá. Løgmaður sigur, at hann ætlar at taka málið um ES- grundlógina upp á ríkisfundinum millum stjórnarleiðararnar úr Danmark, Grønlandi og Føroyum í august mánaði í Grønlandi. Aðrastaðni á síðuni verður funnist at donsku og føroysku stjórnarflokk- unum fyri vantandi samskifti í samband við fyrireikingarnar til ES- grundlógina. Í komandi viku verður avgerð tikin um ES- grundlógina. Áttu danir og føroyingar ikki at raðfest málið hægri, tá endaliga samtyktin kann fáa álvarsamar avleiðingar fyri ríkisfelagskapin? Jú, tað áttu vit kanska, men eg haldi ikki tað er ein ólukka, at vit ikki taka málið upp fyrr enn í aug- ust. Ein stórur trupulleiki í løtuni er, at eingin veit, hvør endaliga avgerðin verður í ES. Hvørjar verða broytingarnar? Fara stjórn- arleiðararnir at finna eina semju? Fara danir at atkvøða fyri? Hvussu verður við teimum fýra fyrivarnunum? Tað eru ómetaliga nógvar óvissur í sambandi við grundlógina, og tað er avgjørt ein orsøk til, at vit ikki hava tosað nærri saman, sigur Jóannes Eidesgaard. Løgmaður heldur, at tað er skilagott at seta fólk at kanna, hvørjar avleiðingar ES-grundlógin fær fyri ríkisfelagsskapin, men leggur enn einaferð aftur- at, at mongu óvissurnar í samband við ES-grund- lógina ger málið torført at kanna, tí tað er so óítøki- ligt. – Tað er ógvuliga um- ráðandi at hava í geyma, at sjálv ES-grundlógin er eitt mál hjá dønum at taka støðu til. Tað er ikki ES- grundlógin sjálv, sum er áhugaverd fyri føroyingar, men avleiðingarnar av henni, vísir løgmaður á. Umskipa ríkisfelagskapin Spurdur, hvørjar avleið- ingar løgmaður væntar ein samtykt ES-grundlóg fær fyri ríkisfelagsskapin, svarar Jóannes Eides- gaard, at tað kann fáa stór- ar avleiðingar. – Taka danir undir við ES-grundlógini, verða millum annað uttanríkis- og verjumál flutt til Brús- sel. Hetta fer helst at hava við sær, at ríkisfelagskap- urin má endurskoðast, tí ES-grundlógin broytir rík- isfelagskapin grund- leggjandi. Hvussu ríkis- felagskapurin kann endur- skoðast er kortini ein opin spurningur, greiðir Jóann- es Eidesgaard frá. Ríkisfelagsskapurin møguliga endurskoðast -Tað er ógvuliga umráðandi at hava í geyma, at sjálv ES-grundlógin er eitt mál hjá dønum at taka støðu til. Tað er ikki ES-grundlógin sjálv, sum er áhugaverd fyri føroyingar, men avleiðingarnar av henni, sigur, Jóannes Eidesgaard, løgmaður. Mynd: Savnsmynd Hóast danski forsætisráðharrin Anders Fogh Rasmussen gav í røðu á Cristiansborg lyfti um, at føroyingar skulu takast við uppá ráð í teimum ES-viðurskiftum, sum ávirka okkum, hevur lítið higartil verið at sæð til hetta, hóast ES-grundlógin helst verður samtykt longu næsta vikuskiftið C M Y K 9 8