hósdagur 13. november 2014síða 50

18 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 7 • 14. november 2014 18 ittulin á nýggju skaldsøguni eftir Carl Johan Jensen er eitt sitat úr yrking eftir Emily Dickenson. Sitatið er tvørsøgn, sum fylgir lesaranum inntil skaldsøgan er lisin, og tvørsøgnin hevur fingið meining. Vit síggja ikki betur í myrkri, tá vit hugsa, sum vit plaga, og í einum av teimum átta “innskotunum”, sum eru í skaldsøguni, spyr frásøgufólkið: Og hvat sá Emily so? Hon sá tað, tíðin duldi á sínum skuggapalli, drivin av ljóði og øði. Sá betur, tí longri hon dróg seg inn í myrkrið, í einsemi. Sá seg sjálva sum tilbrigdi við umberiligum vilja, sum eina hugmynd í veranum av mansbarni og kvinnu í hvítum kjóla (men hon gekk altíð hvítklædd, Emily) sjónskari og sjónskari í myrkrinum, sum, hevur tú dirvið til at lata tað, sker burtur tað óneyðuga, alt tað, ið ljós málsins fjalir, men flest treytaleyst líta á, av tí at hjartað bivar kvíðandi fyri, at ljósins birtingar bert eru skal, skal uttan um einki (smbr. Per Gúnt fimta part, fimtu mynd). Orðini í skaldsøguni siga eina søgu, men spurningurin er, um lesarin kann síggja tað ósøgdu søguna, sum er í myrkrinum. Søgan er ein ítøkilig søga “í ljósinum”, um ein mann í einum ávísum søguligum samanhangi, sum hevur foreldur, sum gongur í skúla, og sum í eini ávísari tíð, ávirkaður av tíðini í lestrarørindum úti í heimi, setir sær fyri at menna Ísland til tjúgundi øld og sjálvbjargni. Men tá ið vit flysa tað burtur, tað “ið ljós málsins fjalir” síggja vit inn í eina søgu, sum ikki bert er hendan søgan, men alsøgan um menniskjað, søguleyst og viðførisleyst, og vit síggja tað, sum er grundfyritreytin – at menniskjað er einsamalt, leitandi sær rúm í hugmyndini av veran, av felagsskapi og tokka. Benadikt Einarsson/ Peer Gynt/ Petur Gautur/ Íbirtingin til høvuðspersónin í skaldsøguni er íslendska skaldið Einar Benediktsson (1864-1940), sum, umframt tað, at hann var skald, eisini var ein maður, sum hevði stórar og tjóðskaparliga grundaðar visiónir um, hvat hann kundi gera til tess at íbirta moderna vinnulív í Íslandi. Vinnulívsætlanir hansara fingu ikki hepna lagnu, tað kollsigldi alt, men stórt var ætlað. Einar Benediktsson umsetti skaldskap úr øðrum málum til íslendskt, og eitt, sum í sambandi við skaldsøgu Carl Johans hevur týdning at taka fram, er ,at hann umsetti Peer Gynt, kenda leikin eftir Henrik Ibsen, úr norskum, Petur Gautur á íslendskum. Í skaldsøguni eitur høvuðspersónurin Benedikt Einarsson, og skaldsøgan byrjar hin 25 august 1939 í salongini umborð á m/s Lyru á veg norðureftir úr Bergen. Bygnaðurin er ikki í tíðarrøð, men er fragmentariskur, leypandi aftur og fram millum ymisku tíðarskeiðini, viðhvørt í veruligum tíðarlopum, viðhvørt í dreymakendum lýsingum. Men út frá løtunum í salongini og á dekkinum umborð á Lyru gongur alt í skaldsøguni, hon vendir og snarar sær allar vegir út frá teimum. Eins og menningarskaldsøgan ger, leggur hendan skaldsøgan dent á at lýsa tað upphavliga, og í fyrsta parti verða Einar Thorsteinsson, Einar á Heðinshædd, faðirin, og frú Àsa, móðirin, og lív og samlív teirra lýst. Einar er sýslumaður og altingsmaður og verður lýstur sum ein maður við víðsýni og modernaðum ætlanum, men eisini stýrdur av sjálvsøkni og døkkum girndum. Ása, mamman, verður lýst sum viljasterk, sjálvráðin og havandi serliga ávirkan og vald á teimum, sum hon á ymsan hátt varðar av. Benedikt, íbirtur bæði av tjóðskaparanda og tí moderniteti, sum stendst av ídnaðarkollveltingini, hevur stórar ætlanir um at byggja havnir, fossaverk og verksmiðjur til tess at vekja Ísland til sjálvbjargni og samtíðarmedvit. Við hesum ætlanum fer hann út í Europa at finna áhuga og fígging. Hann er millum annað í London, París og Berlin og í frásøgnini um hansara lív útisetaárini eru nógvar søgur, summar døkkar og øgiligar, aðrar meira skemtiligar og speiskligar, allar fantastiskar, og sagdar við veldigum sansi fyri detalju og drama, eins og fyri tí poetiska, tí bersøgna og tí groteska. Benedikt, høvuðspersónurin í skaldsøguni hevur, eins og fyrimyndin Einar Benediktsson, umsett Peer Gynt, og leikurin er sum ein leistur í skaldsøguni. Benedikt og Peer eru á mangan hátt líkir persónar og javnfjarar lagnur. Benedikt stendur, eins og Peer, í andglettinum millum tvey stór og avgerandi rák í tíðini, ta fjarandi romantikkina og tað nýggja - modernitetin og tað industrialiseraða samfelagið. Tað rákið, sum drívur á viljan, er romantikkin, men tann heimurin, sum møtir teimum á ferðini, byggir á heilt aðrar fyritreytir. Leitan teirra hevur ikki eitt vælgreinað endamál, men er í veruleikanum ein leitan inn í teir sjálvar ella inn í sjálvið. Skulu vit taka tankagongdina við inn í okkara egnu tíð, ja so eitur tað allarhelst sjálvrealisering, ella at fremmandgjørdi einstaklingurin roynir ígjøgnum ymsar atgerðir at definera sítt “eg”. Tað er sjálvandi heldur ikki tikið úr bláari luft, at mamma Benedikt eitur Ása eins og mamma Peer, og genta/ kona hansara eitur Sólveig, eins og hon hjá Peer. Àsa í skaldsøguni er ein viljasterk og máttmikil kvinna eins og hon í leikinum, og Sólveig er, tó at hon fylgir Benedikti úti í heimi ein part av ferðini, í somu longu bíðistøðuni, sum hon í leikinum. Rot stendst av, og tá vit at enda hitta aftur Sólveig liggur hon líkskorin og uppetin á einum sektiónsborði. Mangt annað kann berast saman, sum vit ikki skulu gera her, men vert er aftur at undirstrika, at hetta undirlagið í skaldsøgu Carl Johans kortini er ein strongur í eini heilt aðrari søgu enn leikurin Peer Gynt er. Schopenhauer – vilji og veran Afturvendandi verður í skaldsøguni sipað til Schopenhauer og speki hansara um vilja og veran. “Eg er ein annar”, skrivar Benedikt í uppritsbókina. Tað at síggja “eg” leyst av “annar”, at síggja “eg” og viljan sum eitt og málið fyri viljanum ella objektið sum leyst av viljanum ella sum “annað”, er eitt grundsjónarmið hjá Schopenhauer og býr undir teirri eirindaleysu og endaleysu tráanini eftir samlag við hetta “annar” ella sjálvið, sum jagstrar Benedikt frá einum átaki til tað næsta og tað næsta. Nøktanin finst ikki í tí, at eitt mál er rokkið, tráanin er altíð eftir tí næsta og aftur tí næsta. Líðingini, ið sambært Schopenhauer altíð fylgir viljanum, slepst ikki undan. “Hvat kann messingið gera við at tað vaknar sum lúðurhorn” (úr Cette lettre de Rimbaud. Charleville 15 mai 1871) Hetta sitatið frá Rimbaud setur fram spurningin um tilvitskustøðið hjá viljanum. Hvussu tilvitað og endamálsmedvitin er strembanin hjá viljanum? Er strembanin tilvitað kemur eisini spurningurin um skyld og ábyrgd inn í myndina. Tá kann messingið sanniliga gera við, at tað vaknar sum lúðurhorn. Strembanin hjá Benedikti fløkir hann uppí atgerðir og ráðagerðir, har spurningurin um skyld og ábyrgd ikki kann burturvísast. Er strembanin idealistisk og kanska T Eg síggi teg betur- í myrkri- Eg krevji ikki ljós- Tokkin til tín-veri ein strenda- Skærari enn fjóla- Guðrun Gaard UMMÆLI Eg síggi teg betur í myrkri