hósdagur 20. november 2014síða 15

15 Fríggjadagur 21. november 2014 · Nr. 133 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Henrik Weihe Joensen ráðgevi í trygdar-, verju- og tilbúgvingarmálum og fyrrverandi tilbúgvingarstjóri í Føroyum 1. Inngangur Í fjølmiðlunum í byrjanini av november mánaða í ár upp­lýsti Peter Thaysen, sjef­ poli­ti­in­s­pekt­ør­ur, at politiið í Før­oy­um í hesum døgum er á varð­haldi ímóti yvirgangi, ser­liga hvat yvirgangi mót­ veg­is politinum viðvíkur. Tað er heldur óvanligt, at politiið í Føroyum kunn­ar almenningin um við­ur­skifti, sum hava við yv­ir­gangs­hótt­ an­ir at gera. Tað sást eis­ini aftur í boðskapinum frá sjefpolitiinspektørinum, hó­ ast tað ikki framgekk bein­ leið­is, at talan var um eini boð til allar borgarar í Før­ oy­um, heldur enn bara til politi­fólk um, at vera á varð­ haldi samsvarandi hækk­aða hóttanarstøðinum í okk­ara grannalondum. Men sjef­ poli­ti­inspektørurin upp­lýsti ikki, um tað vóru kon­kret­ ar hóttanir mótvegis før­ oyska samfelagnum og um hóttanarstigi mótvegis Før­ oy­um var hækkað ella ikki. Fyri ikki so nógvum ár­ um síðani var tað ein greiður skilnaður millum uttanríkis- og innanríkispolitikk í lond­ um í vesturheiminum. Hesin skiln­að­ur er ikki galdandi long­ur, serliga tá vit tosa um trygd­ar- og verjumál. Tað vil siga, at ein aktivistiskur utt­an­rík­is­poli­tikk­ur hjá Kongs­ríki Danmarkar í sam­ starvi við USA eitt nú í mun til vápnað stríð í Af­ghani­ stan, Irak og Sýria hev­ur beinleiðis ávirkan á inn­an­ ríkis trygdina í ikki bara Dan­ mark men eisini í Føroyum. Bæði tær donsku og norsku fregnartænasturnar hava í teirra nýggjastu frá­ greið­ing­um her í 2014 lýst hótt­an­ar­stigi í londunum báð­um sum høgt og álv­ars­ ligt. Hækkaða hóttanarstigi í Danmark fatar eisini um Før­oyar, men hóttanarstøði verð­ur ikki sett inn í ein før­oyskan samanhang og við­gjørt í samstarvi við før­ oysk­ar myndugleikar. Borgarar og mynd­ug­leik­ ar í Føroyum hava í dag ikki í nóg stóran mun inn­lit og ávirkan á trygdar- og verju­ mál, sum hava við før­oyska samfelagið at gera. Hetta vantandi innlit og avirk­an, hóast samfelagið og vinnu­ lívið í Føroyum í dag er blivin ein natúrligur part­ur av alheimsgerðini við teim­um møguleikum og av­bjóð­ing­ um, ið al­tjóða­gerð­in hevur við sær. Samtíðis eru Føroyar óbeinleiðis bliv­in ein partur av nýggju trygd­ar­dags­ skránni og einum víðkaðum trygd­ar­hugtaki í Evropa og í vest­ara parti av heiminum í heila tikið. Hetta merkir, at trygdar- og verjumál, sum eru danskt máls­øki sam­ bært heima­stýr­is­lóg­ini, mugu set­ast í sam­an­hang við øk­ir í før­oyska sam­fe­ lag­num, sum hava við trygd og verju at gera, og sum í stór­an mun eru yvirtikin sum føroyskt sermál – í hes­ um førinum innan siv­ila tilbúgving, leiting og bjarg­ ing, arbeiðaravernd, um­ framt sosial-, heilsu- og um­ hvørv­is­mál. Hesin samanhangur mill­ um trygd­ar- og verjumál á aðr­ari síð­uni og sivila tilbúgving, leit­ing og bjarging, arb­eið­ara­vernd, sosi­al-, heilsu- og um­hvørv­is­ mál á hinari síðuni, má fevna um virksemi á landi, á sjógvi og í luftini og organisatoriskt á trimum stigum, sum fatar um politiskt-, stjórnarráðs- og operativt stig. 2. Trygdarpolitiska støðan í Evropa og vesturheiminum er í dag broytt og óviss Trygdarpolitiska støðan í Ev­ropa og í vesturheiminum yv­ir­høvur er undir støðugari broyt­ing í hesum døgum. Tað er ymiskt men eisini óvist, hvussu henda støða á utt­ an­rík­is­økinum frameftir vil ávirka innanríkis trygdina hjá teimum einstøku lond­ un­um. Tey seinnu árini hava vit tó sæð, at hóttanir um yvirgang eru blivnar fleiri í tali og hóttanarstigi er samsvarandi hækka í teim­ um londum, sum hava havt ein aktivistiskan utt­an­rík­ is­poli­tikk viðvíkjandi hern­ að­ar­ligum átøkum í londum í Mið­eystri og har um leiðir. Yvirgangshóttanir og -álop, sum tey seinastu 10 til 12 árini á ymiskan hátt og við jøvnum millumbilum eru framd ímóti sivilum mál­um í Evropa og í øðr­um heims­ pørtum, hava saman við økt­ ari al­heims­gerð­ing og end­an­ um á kalda krígnum ført við sær, at trygd­ar­dags­skráin í vest­ur­heim­inum er broytt. Broytt trygdardagsskrá og víðkað trygdarhugtak, har lond í vesturheiminum nú leggja størri áherðslu á inn­ an­ríkis trygdina hjá borg­ar­ um, er undir støðugari broyt­ ing og óvissu nú vápnaða stríð­ið hjá teimum vestligu lond­un­um við USA á odda mót­veg­is Al-Qaeda er flutt yv­ir á eitt líknandi vápnað stríð mótvegis víðgongda musl­imska felagsskapinum ISIL í Irak og Sýria. Samanhildið við ágang­ andi framferðini hjá Russ­ landi í eystur Ukreina og í hesum sambandi, at hava lagt undir seg Krim hálvoynna, hóttir trygd­ar­ pol­it­isku javnvágina í Ev­ropa og minnir okkum um spentu hernaðar-strategisku støð­ una millum eystur- og vest­ ur­evropa undir kalda kríg­ num, sum kanska alíkavæl ikki er eitt enda kapittul í trygdarpolitisku søguni hjá Ev­ropa. 3. Tilgongdin at skip­að og fáa størri av­gerðar­ rætt á trygdar-, verju- og tilbúgvingarøkinum í Føroyum Bæði undanfarnu sjálv­stýr­ is­sam­gong­ur og tær meira sam­bands­sinnaðu sam­ gong­ur­nar hava hvør í sín­ um lagi arbeitt fram ímóti, at Føroyar fingu meira skipaði viðurskifti og størri avgerðarrætt á til­búgv­ing­ ar­økinum, uttan tó at gera broytingar í utt­an­rík­is-, trygdar- og verju­poli­tikk­in­ um, sum enn er danskt máls­ øki. Fyrireikingarnar til olju­ leiting vóru í stóran mun atvoldin til, at tað í 1998 var settur sjøtul á Til­búgv­ing­ar­ verk­ætl­an Føroya, sum var lið­ug í 2003 og mælti til, at ábyrgd­arviðurskiftini í til­ búgv­ing­ini vórðu staðfest í lóg. Málsøkini leiting og bjarg­ing og trygd á sjónum vóru yvirtikin sum føroyskt ser­mál í 2002, og sama ár var MRCC/Tórshavnradio sett á stovn. Havumhvørvismál blivu føroysk í 2003 og til­ hoyr­andi lóg var sett í gildi í 2005. Arbeiðið fram ímóti einari til­búgv­ing­arlóggávu helt áfram, og ein arbeiðsbólkur við før­oyskum og donskum em­bæt­is­fólkum læt í juni mán­að í 2006 úr hondum frá­greiðing, sum mælti til, at tann sivila tilbúgvingin var yvirtikin sum føroyskt ser­ mál. Henda yvirtøka bleiv framd tann 1. januar 2007, og tann 2. mai 2012 var til­ búgv­ing­ar­lógin við 3. viðgerð endaliga sam­tykt á Føroya løg­tingi. Tilbúgvingarlógin skip­ar sambært § 4 eitt Til­ búgv­ing­ar­ráð, sum skal ráð­ geva landsstýrismonnum í til­rætt­is­legg­ing­ini av til­ búgv­ing­ini. Hetta Til­búgv­ ing­ar­ráð hevur ein týdn­ing­ ar­mikl­an leiklut, tá talan er um at seta trygdar-, verju- og til­búgvingarmál inn í ein før­ oysk­an samanhang, bæði tá hesi mál verða fyrireikaði, og tá ið hendingar og/ella hótt­an­ir raka føroyska sam­ fe­lag­ið. 3.1 Løgtingið og Lands­stýr­ ið hava givið til kennar týdn­ingin av meiri innlitið og ávirkan í sambandi við utt­an­ríkis-, trygdar- og verju­mál Føroya Løgting hevur nakr­ ar ferðir gjøgnum árini giv­ ið til kennar sína støðu til trygd­ar- og verjupolitisk mál. Til dømis í 1940, 1959, 1961, 1970, 1984 og í einari løg­ tings­samtykt frá 2004 og í einari felags yvirlýsing frá løg­manni og danska utt­an­ rík­is­ráð­harr­anum í 2005 – so­ kall­aða “Fámjin-yvirlýsingin” – bóru Løgtingið og Lands­ stýr­ið upp á mál eitt greitt ynski um, at í fyrisitingini av uttanríkis-, trygdar- og verju­ málum, sum hava týdn­ing fyri Føroyar, er tað nat­úr­ ligt og neyðugt, at Før­oy­ar verður tikið við og hev­ur medávirkan. Eisini stend­ur tað skrivað í Fámjin-yv­ir­ lýs­ing­ini, at “der er tale om en ægte medinddragelse og med­indflydelse med sig­te på lige­værdighed i alle spørgs­ mål hvor Danmark og Fær­ øer­ne i fællesskab er ind­dra­ get.” Í viðmerkingunum til upp­skoti til fyrr­nevndu løg­ tings­sam­tykt frá 2004, skriv­ ar Løg­mans­skriv­stov­an vi­ð­ víkj­andi tí at taka støðu og sam­ábyrgd í mun til trygd­ ar­poli­tikk­in, at “Føroyar eru so ella so part­ur av eini størri heild í trygdarpolitiskum høpi. Før­oy­ar kunnu sjálv­ sagt lata vera at taka støðu, við tí av­leiðing, at lata upp í hend­ur­nar á øðrum fult og heilt at taka avgerðir um støðu lands­ins og tí, ið hend­ ir á før­oysk­um øki. Har­ um­framt før­ir ein slík ikki- støðu­tak­an til, at granna­lond Føroya onga or­søk hava til at líta á Før­oy­ar, tá um trygd­ar­ poli­tikk ræð­ur. Úr­slit­ið av tí kann lætt­liga ger­ast, at før­ oysk­ir mynd­ug­leikar verða av­byrgd­ir í trygd­ar­pol­it­isk­ um høpi. Onnur leið er at taka støðu og medábyrgd, og so­leið­is tryggja Føroyum inn­lit og ávirk­an.” 3.2 Skipan av Tilbúgving Føroya Í ætlanini skipan av Til­ búgving Føroya, sum tá­ver­ andi Til­búgv­ing­ar­stovnur (nú Vørn) toghelt fyri og um­boð fyri føroyskar mynd­ ug­leik­ar og kommunur lótu úr hondum á sumri 2012, men sum enn ikki er sett í gildi í framhald á næstu síðu Føroyar mugu luttaka í trygdar- og verjusamstørvum á politiskum-, stjórnarráðs- og operativum stigi, eisini altjóða, tí Føroyar eru ein partur av alheimsgerðini og broyttu trygdardagsskránni í Evropa og í vesturheiminum yvirhøvur Føroyskt innlit og ávirkan í sambandi við trygdar- og verjumál er alneyðugt Greining