hósdagur 20. november 2014síða 16

Fríggjadagur 21. november 2014 · Nr. 133 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak framhald Føroyum, blivu skip­að­ar manna­gongd­ir í sam­bandi við hand­far­ing av hótt­an­um mót­ veg­is føroyska sam­fe­lag­num. Í skipan av Til­búgving Føroya stendur skriv­að m.a. at: “Tann føroyska til­búgv­ ing­ar­skip­an­in fylg­ir hótt­an­ ar­stig­in­um í Dan­mark, sum PET (Politiets Ef­ter­ret­nings­ tje­nes­te) og FE (Forsvarets Ef­ter­ret­nings­tje­nes­te) fyri­sit­ ing­ar­liga áseta, og sum skip­ að er í hesum 5 stig­um: ingen, lav, middel, høj og meget høj trussel”. Viðvíkjandi viðgerð hjá myndugleikum av upp­lýs­ ing­um um hótt­an­ir ímóti før­oyska samfelagnum, stendur skriv­að soljóðandi í skipan av Tilbúgving Føroya: “Upplýsingar og metingar um, hvussu stór ein hóttan er ímóti Føroyum saman við møgu­ligum viðmælum um at seta í verk fyriskipanir av til­ búgv­ing­ar­ligum slag, verða send­ar frá PET og FE til lands­stýrið ígjøgnum Føroya Land­fúta og Færøernes Kom­mando (mín viðm: nú Forbindelseselement Fær­ øer­ne undir Ark­tisk Kom­ man­do), Kreppu­ráð­ið (mín viðm: nú Tilbúgvingarráðið) og viðkomandi øk­is­mynd­ug­ leika alt eftir, hvørjar upp­lýs­ ing­ar talan er um. ..” Í skipan av Tilbúgving Før­oya er eisini gjørdur ein bygn­að­ur fyri kreppu­stýr­ing í Før­oy­um – ein kreppu­stýr­ ing­ar­eind. Hesin bygn­að­ur er kjølfestur og skipaður í lands­stýrinum á politiskum stigi og í einum Kreppuráðið, sum er á fakligum em­bæt­ is­manna­stigi. Í skipan av Til­búgv­ing Føroya stendur skriva soljóðandi um, nær kreppu­stýringareindin kann verða gjørd virkin: “Kreppustýringareindin kann verða gjørd virkin, tá ið talan er um tilburðir, sum søgu­liga sæð koma sjáldan fyri – teir víkja (helst) frá van­ ligu tilburðunum. Dømi um tí­lík­ar til­burð­ir eru pan­demi og ser­lig­ir smittu­elv­andi sjúk­dóm­ar, spreing­ing­ar á olju­bori­palli, eldur í stór­um ferða­manna- og tanga­skip­ um, sum ger, at skipini eru ella kunnu koma í havsneyð, stór­ar flog­van­lukk­ur á landi ella á sjó­num, út­lát frá kjarn­ orku­verk­um og eld­gos­um, sum raka Føroyar eitt langt tíð­ar­bil, evnafrøðiligt, lív­ frøði­ligt og radio­log­iskt út­ lát, yv­ir­gang­ur og kríggj. Eis­ini kunnu átøk frá eitt nú um­hvørv­is­fe­lags­skap­ um, sum hava í hyggja at skaða um­dømi Før­oya utt­an­ lands, vera dømi um serligan skaða­til­burð, sum hevur við sær, at Kreppuráðið og tí næst Landsstýrið skal verða frá­boð­að. Tað kunnu vera onn­ur dømi – í øðrum ser­lig­um før­um – sum ikki verða nevnd her, sum gerða Kreppu­stýr­ing­ar­eindina virkn­að.” 4. Hækkaða hótt­an­ ar­stigi í Evropa og í Norð­ur­londum setir eyka krøv til føroyskar mynd­ug­leikar og vinnu­lív at skipað síni trygdarviðurskifti Hækkaða hóttanarstigi í Ev­ropa og Norðurlondum or­saka av óvissu trygd­ar­pol­ it­isku støðuni og tilhoyrandi yv­ir­gangs­hótt­anum, setir eyka krøv til skipan av trygd­ ar­við­ur­skiftum innanlands í Føroyum og í sambandi við vinnuligt virksemi utt­an­ lands, sum hevur við Føroyar at gera. Til dømis ynskir politiið, at danska rættargangslógin, sum er sett í gildi í Føroyum, fær ásetingar líknandi teim­ um í Danmark um økta heim­ild hjá politinum at av­ lurta borgarar í sambandi við illgruna um, at álsvarslig brots­verk eru í umbúna- ella eru um at verða framd. Trafikstyrelsen krevur, at Atlantic Airways og Vága Floghavn herða trygd­ar­ krøv­ini umborð á flog­før­um og á flogvøllinum sam­bært ásetingum úr ES umframt al­tjóða loft­ferðslu­mynd­ug­ leik­an­um ICAO, sum hoyrir und­ir ST. Altjóða sjó­ferðslu­mynd­ ug­leik­in undir ST, IMO, hev­ ur ásetingar um, at eisini før­oysk­ir myndugleikar – í hes­um førinum MRCC/Tórs­ havnradio sum alarm­er­ings­ mynd­ug­leiki og Landsverk sum eftirlitsmyndugleiki – tryggj­að, at kommunur í Før­ oy­um hava gjørt eina skip­an (trygdar- og til­búgv­ing­ar­ ætl­an) viðvíkjandi verju av havn­um móti yvirgangi, sam­svar­andi ISPS kotuni (The International Ship and Port Facility Security Code). Skip undir føroyskum flaggi kunnu koma und­ir ófrá­boða eftirlit í fremm­and­ um havnum – sokallað Port State Control – sambært Paris MoU skipanini, har flestu limir eru ES lond, men har Føroyar ikki eru limir. 4.1 Týdningarmikið, at landsfyrisiting hevur óheft eftirlit og er í einum samstarvi við vinnulívið Líkasum tað í dag ikki ber til at skilja politikk-øk­ini við­ víkj­andi trygd og til­búgv­ing, ber tað sostatt held­ur ikki til, at skilja sund­ur trygd­ ar­poli­tikk frá vinnu­poli­ tikki. Vinnulívið, sum skap­ ar virðir til sam­fe­lag­ið, má ganga hond í hond og sam­ starva tætt við mynd­ug­leik­ ar, sum hava ábyrgd­ina av trygd­ar-, verju- og til­búgv­ ing­ar­málum í land­inum. Samtíðis er avbjóðingin at skipa so fyri, at lands­mynd­ ug­leikar, sum vegna Løg­ting og Lands­stýrið hava eftirlit við at vinnu­lívið út­inn­ir sítt virk­semi á lóg­lig­an hátt og trygg­an hátt, eru bygn­að­ar­ liga óheft­ir av vinnulívinum so­leið­is, at eftirlitið kann verða útint á einum ob­jekt­ iv­um grundarlagi. Saman við lands­fyri­ sit­ing­ini hava Føroya Arb­ eiðs­gev­ara­fe­lag, fak­fe­løg og Vinnu­hús­ið ein týdn­ing­ar­ mikl­an leik­lut í at menna ein til­vit­að­an hug­burð til týdn­ing­in av, at trygd­ar- og til­búgv­ing­ar­við­ur­skifti á arb­eiðs­pláss­um á landi, á sjó­num og í luftini, verða skip­aði við gjøgnumskygni og við óheftum eftirliti. Risikostýringin, sum vinnu­lív­ið ger í samstarvi við lands­mynd­ug­leik­ar, komm­ un­ur og bjargingarfeløg, snýr seg so­statt í stór­an mun um at skapa virð­ir til sam­fe­lag­ið og sam­tíð­ is leggja arb­eiði soleiðis til rættis, at fyri­byrgt verð­ur fyri óhapp­um og van­lukk­ um í sam­bandi við virksemi. Í hes­um sambandi fevnir risiko­stýr­ing­in av ein­um ávís­um vinnu­lig­um virk­semi í før­oyska sam­fe­lag­num eis­ ini um trygd og verju í mun til eitt hækkað hóttanarstig. 5. Um Føroyar ikki skip­að trygdar- og verju­mál á politiskum- og stjórnarráðsstigi, fáa vit myndugleikar, sum í ávísum førum frá­siga sær ábyrgd í trygdarmálum Føroyar hava í dag ikki ein trygd­ar- og verjupolitikk, og av tí orsøk skipað føroyskir mynd­ug­leik­ar seg í stóran mun bert á operativum stigi, tá tað ræð­ur um trygd­ar- og til­búgvingarmál í breið­um høpi. Tað er gott og neyð­ ugt, men tað er ikki nokk. Skipanin av virk­sem­in­um má eisini fevna um stjórn­ ar­ráðs- og politiskt stig, tí tað er har evsta ábyrgdin fyri trygdar-, verju- og til­ búgv­ing­ar­málum er stað­sett sam­an­hildið við, at tað er á politiskum- og stjórn­ar­ráðs­ stigi, at tað verð­ur stung­ ið út í kortið við­víkj­andi tí yvirskipaða trygd­ar­poli­tikk­ inum, lógarverkið og tilhoyr­ andi ætlanum. Ein trygdar- og verju­poli­ tikk­ur, sum eisini tekur atlit til før­oyska samfelagið, vil tryggja, at tað er samsvar mill­um hvussu operativa virk­semi við starvsfólkum og fyrisitingarligum manna­ gongd­um hjá útinnandi mynd­ug­leikum og feløgum í Før­oyum verður skipað og tær uppgávur, ið somu mynd­ug­leikar og feløg skulu út­inna sambært lógini í mun til trygdarmál. Lýst í mun til at taka ábyrgd av trygdarmálum í før­oyska samfelagnum í breið­um høpi, kann ein út frá hend­ing­um gjøgnum tíð­ina siga, at um eitt ávíst máls­øki í sam­fe­lagnum, sum hev­ur stóra ábyrgd við sær í mun til trygd lands­ins og væl­ferð fólksins – í hes­um før­in­um trygdar-, verju- og tilbúgvingarmál – ikki er legi­ti­mera og kjøl­fest á polit­ isk­um- og stjórn­ar­ráðs­stigi, so fáa vit í nøkr­um før­um opera­tiv­ar mynd­ug­leik­ar og fe­løg, sum í sambandi við skipan av teirra virk­semi, ella handfaring av ser­ligum og/ella stórum skaða­hend­ ing­um, ikki taka sína mynd­ ug­leika-uppgávu upp á seg, fyrr enn almenningurin ella fjøl­miðlar varpa ljós á málið. 5.1 Trý ítøkilig dømir í ár um myndugleikar, ið vísa afturhaldni at taka sína ábyrgd upp á seg 1. Garnaskipið Anita, har ein maður sló út og doyði í februar mánaða í ár. Stað­fest fleiri ivasom við­ ur­skifti umborð á skip­ in­um bæði hvat trygd og reiðskapi við­víkti. Við­ komandi mynd­ug­leik­ar tóku ikki veruliga hond um málið, fyrr enn al­ menn­ing­ur­in og fjøl­miðl­ ar spurdu inn til mál­ið, sum nú bíðar eftir við­gerð í rætt­ar­skip­an­ini. 2. Sea Sheperd, har fólk frá fe­lags­skap­inum í mán­ að­ar­vís uppi­hildu seg runt um í Føroyum við tí enda­máli, at steðga grinda­drápi. Støð­an mill­ um før­oy­ing­ar og fólk frá Sea Shep­herd fe­lags­skap­ in­um var til tíðir spent – ein kann siga, at hótt­an­ ar­støði í landinum hækk­ aði. Nakrar dagar áðr­enn Ólavsøku upplýsti kirkju­ ráðs­for­kvinnan í Havn­ ar kirkju – Dóm­kirkj­uni – í fjøl­miðl­un­um, at fólk, sum ætla sær í kirkju Ól­av­søku­dag, av trygd­ ar­áv­um ikki hava loyvi at hava stór­ar task­ur við sær innar í kirkj­una. Tað bleiv ikki upp­lýst í fjøl­ miðl­un­um, hvørj­ar met­ ing­ar kirkju­ráð­ið hevði gjørt av, um fólk frá Sea Shep­herd vóru til vanda fyri trygdina í kirkjuni, ella um kirkjuráðið hevði sam­skift við politiið um trygd­ar­fyriskipanirnar í Dóm­kirkjuni. Poli­ti­ið í Før­oy­um var aft­ur­hald­ andi við upplýsingum í mun til hóttanina ímóti Dóm­kirkjuni. 3. West Hercules, har um­ væl­ing­ar­arb­eiðið bleiv gjørt um­borð, ímeðan olju­bori­pall­urin lá fyri teymi á Skálafjørðinum í august-september mán­ aða í ár. 24 kavarar vóru við til at umvæla skrúv­ ur­nar (trustarnar) á West Hercules. Frá hond­verk­ ara umborð á West Her­ cu­les verður upplýst, at eitt arbeiðsóhapp hendi, ímeð­an kavarar vóru í holt við at um­væla skrúv­ ur­nar. Hó­ast við­kom­andi mynd­ug­leiki er spurd­ur, verð­ur ikki upp­lýst, um arb­eiðs­óhappið er frá­boð­ að mynd­ug­leik­an­um. Yvirskipað snýr málið í pkt. 1 um Anitu seg um trygdar- og verju­politikk sambært eini meiri nú­tíð­ar fatan í mun til trygd á sjó­num, fiski­veiði­ eft­ir­lit og politi-upp­gáv­ur. Somu nútíðar fatan av trygd­ ar­poli­tikki byggir málið í pkt. 3 um West Hercules seg á í mun til heilsu, trygd og um­hvørvi (HTU). Pkt. 2 við­ víkj­andi hótt­an­ini mót­veg­is Dóm­kirkjuni byggir á trygd­ ar- og verjupolitikk sam­bært eini meiri sið­bundn­ari merk­ ing um upp­gáv­ur hjá poli­ti­ num og hern­að­ar­vald­in­um í mun til trygdarstøði í land­in­ um í heila tikið. Øll trý dømini hava tað eyð­kenni til felags, at tað virk­semi, ið liggur til grund fyri tí einstøku hendingini, hev­ur útlendskan uppruna, og kemur uttanifrá inn til Før­oya. Í Anita-málinum er tal­an um útlendska manning og fígging til virksemi, hó­ast skip­ið er skrásett í Før­oy­um. Í Sea Shep­herd mál­in­um er fe­lags­skap­ur og fólk­ini har út­lendsk. West Her­cu­les er eisini út­lendsk­ur ogn­ar­ skap­ur, har meg­in­part­ur­in av starvs­fólk­un­um eru út­ lendsk. Tað er gott, at útlendingar gera íløgur í Føroyum og hava áhuga í føroyskum við­ur­skift­um. Hesin áhugi frá út­lendsk­um leikarum í før­oysk­um vinnu­lívi og ment­an, má tó í fleiri førum stýr­ast av føroyskum mynd­ ug­leikum í einum samstarvi við fyrst og fremst danskar mynd­ug­leikar, tá vit hava við trygd­ar-, verju- og til­ búgv­ing­ar­mál at gera. Men hvat er orsøkin til, at trygdarmál í breið­ari merk­ ing ikki eru legitimeraðar og kjøl­festar á politiskum og stjórn­ar­ráðsstigi í Føroyum og í hes­um sambandi, hví eru mynd­ugleikar í Føroyum aft­ur­haldn­ir við at taka til sín ábyrgd í sambandi við ítøkiligar hendingar og upp­ gáv­ur, tá talan er um trygd­ ar-, verju- og tilbúgvingar­ mál? Mín meting er, at tað eru trý grund­leggjandi svør til hes­ar báð­ar spurningar, sum taka støði í viðurskiftum, sum hava við politikk, or­ gani­sati­ón umframt søgu og ment­an at gera: 1. Føroyar eru rík­is­rætt- ar­liga ein partur av Kongs­ríki Danmarkar, har heima­stýr­is­lógin § 5 áset­ir, at Dan­mark hevur ábyrgd­ina av uttanríkis-, trygd­ar- og verjumálum Før­oy­um viðvíkjandi (pol­ it­iskt svar). 2. Í Føroyum er lands­fyri­ sit­ing­in ikki skipað til at taka sær av trygdar-, verju- og til­búgv­ing­ar­ mál­um í ein­um sam­ an­hangi og á teimum trim­um neyðugu pall­ un­um, sum eru á pol­it­ isk­um-, stjórnarráðs- og operativum stigi. Før­ oyska lands­fyri­sit­ing­in hev­ur heldur ikki fyrr í so stóran mun sum í dag havt brúk fyri, at skipað