hósdagur 20. november 2014síða 38

Sosialurin nr. 133 · 21. november 2014 14 VIKUSKIFTI Siðsøga við Óla Jacobsen Tann ræðuligi berlinmúrurin Í hesum døgum verður nógv gjørt burtur úr, at tað 9. november vóru liðin 25 ár síðan, Berlinmúrurin rapaði. Hetta endaði eitt stýri, sum skuldi verið óhugsandi á okkara leiðum Í hesi grein skal vera trivið í tær royndir, sum eg sjálvur havi havt av DDR, sam­ fe­lag­num aftanfyri múrin. Eg kom í 1965 at skriva saman við ein­um eysturtýskum drongi, Jürgen, sum búði í Rostock, norðast í DDR. Hann dugir svenskt, so tað lá væl fyri at samskifta. Tað varð nógv skriv­að aftur og fram, og tað skapti hugin at kunna hittast. Hetta kundi bert gerast møguligt við at vitja hann. Men at vitja hann lá hinvegin væl fyri. Tað var beinleiðis toksamband úr Keyp­ mannahavn til Rostock og Berlin. Ferðin til Rostock tók einar fimm tímar. Av hesum tók siglingin frá Gedser til Warnemunde, havna­ bý­inum hjá Rostock,tveir tímar. Í 1966 var eg fyrstu ferð í DDR. Tað var lætt at sleppa inn í landið, um tað varð steðgað ein dag. Tað kundi keypast eitt dagsloyvi á ferj­uni. Tá var Walther Ulbricht, handlangarin hjá Sta­lin, framvegis í vælmaktini. At hetta var ein onnur skipan enn okkara sást beinanvegin, tá ið farast skuldi í land í War­ne­munde. Politikkurin hjá stýrinum var at verja íbúgv­ararnar móti tí, sum eftir teirra tykki var óhóskandi kunnleika til viðurskiftini vest­ an­fyri. Tí var væl kannað eftir, hvat mundi vera í viðførinum av vandamiklum lesnaði. Og her varð alt tikið, sum ikki var góðkendur lesn­aður í DDR. Av donskum bløðum var tað bert blaðið hjá kommunistaflokkinum, Land og Folk, sum tað var loyvt at hava við sær inn í landið. Bløð sum Politiken og Berlingske Tidende høvdu ongan kjans. Vóru føroysk bløð við í við­førinum vórðu tey eisini tikin. Hetta var púra ørt. Tey vóru fá, sum skiltu danskt og neyv­an nakar, sum skilti føroyskt. Bløð á hes­ um málum máttu roknast fyri at vera púra óskaði­lig fyri politisku skipanini í landinum. Hvussu øvugt hetta var, sást eisini av, at á hvørj­um hústaki var hópur av antennum, ætl­ að­ar at taka ímóti vesturtýskum sjónvarpi, sum øll skiltu! Greinin hjá Hjarnar Tað var altíð við nervum at bíðað var eftir DDR tolleftirlitinum, tí tú kundi ongantíð føla teg heilt tryggan fyri, hvat kundi fara at henda, tá teir grópaðu viðførið ígjøgnum. Eina ferð hevði eg verið til samráðingar við Hjarnari Djurhuus, sum var formaður í Reið­arafelagnum fyri Farmaskip. Tá hevði eg frá Hjarnari fingið eina danska grein, har yv­ ir­skriftin var, at tað stórt sæð eingin munur var á kommunismu og nasismu. Greinin varð koyrd í taskuna og gloymd. Nakrar dagar eftir fari eg til DDR. Toll­eft­ ir­lit­ið kemur umborð og fer at leita í taskuni. Knapp­liga hála teir umrøddu greinina fram og fara ídnir at kanna yvirskriftina. Eg bleiv heit­ur um skallan, tí hesi sjónarmiðið vóru so avgjørt ikki populer í DDR. Ikki bøtti tað um støðuna, tá eg var biðin um at koma úr tokinum og inn í eitt bíðirúm, með­an málið varð kannað. Í fyrsta umfari ugg­aði eg meg við, at hesir ungu fýrarnir ikki dugdu danskt og tí ikki skiltu greinina sum heild. Sum tíðin líður kom mær til hugs, at kanska hava teir sent boð eftir onkrum, sum dug­ir danskt, og kaldasveittin kom rættiliga fram! Men so komu eftirlitsmenninir aftur sera álvarsamir og søgdu, at tað var ikki loyvt at taka hesa grein inn í DDR. Nú løgdu teir hald á hana. So góvu teir eina kvittan, og greinin kundi fáast aftur, tá farið varð av landinum aftur við at lata kvittanina inn aft­ ur. Og sloppið varð! Ómøguligt at sleppa av landinum Kundi tað sum so vera lætt at koma inn í DDR, so var tað fullkomiliga útilokað hjá tess egnu borg­arum at sleppa av landinum. Hetta var jú eis­ini endamálið við berlinmúrinum. Áðrenn tok­ini fóru umborð í ferjuna til Danmarkar varð við hundum og lyktum leitað eftir, um nak­ar mundi krógva seg onkustaðni, so hann kundi sleppa ólógliga av landinum. Og Gud náði tann, sum royndi hetta og varð tikin! Tað hevur í hesum døgum verið ein frá­ søgn í donskum bløðum um ein dana sum fekk smuglað eysturtýsku gentu sína úr DDR. Hon varð in absentia dømd 16 ára fongsul. Jürgen hevði ein vin, sum hevði eina gentu í Budapest, sum hann vitjaði við toki. Skjótasta leiðin var at koyra gjøgnum Rumenia. Men hetta bar ikki til. Rumenia var hóast kommunistiskt, ikki roknað fyri at vera nóg trúfast móti “røttu trúnni”. Tí kundi tað vera ein møguleiki at rýma av tokinum í Rumenia. Tískil mátti koyrast uttan um Rumenia, og hetta longdi ferðina munandi. Hetta totala útferðarforboðið linkaði nak­ að, sum frá leið. Fyrstu ferð Jürgen slapp av land­inum var í 1979 í almennum ørindum. Men hann slapp bert einsamallur. Konan mátti vera eftir, so nøkulunda trygd kundi vera fyri, at hann kom heim aftur. Boðini til tey, sum sluppu at ferðast, vóru, at tað skuldi ikki takast upp óneyðugt samband við borg­ ar­ar í viðkomandi landi, so DDR borgarar ikki skuldu kom undir ringa ávirkan. Men um hetta varð hildið, bar ikki til at eftirkanna. Jürgen var í Føroyum einaferð mitt í 80- un­um sum tulkur í samband við sølu av svart­ kjafta­fløkum til DDR. Men hann føldi seg als ikki bundnan av slíkum tápuligum boðum. Men tað gjørdu hinir í ferðalagnum. Seinni varð loyvt fólki, sum høvdu rokkið pen­sjónsaldur, frítt at fara av landinum, van­ liga til Vesturtýskland. So spardi statskassin í DDR útreiðslurnar til pensjón. Stasi – eftirlitið við borgarum Tað er greitt, at eitt land kann bert stýrast á hendan hátt við einum dyggum eftirliti av borgarunum. Og her hevði DDR trygd­ar­løg­ regl­una, Stasi. Hennara uppgáva var at fylgja við í tí, sum rørdi seg í fólkinum, so tað kundi stað­festast, um nøkur andstøða fanst, sum mynd­ugleikarnir skuldu hava eyguni við. Jürgen sigur, at sum borgari merkti hann væl, at hann eins og aðrir borgarar var undir eftirliti. Tað gjørdi hann misteinkiligan, at hann ikki vildi gerast limur í ráðandi sosial­ ista­flokkinum. Her var annars alt at vinna, tí ein slíkur limaskapur skuldi opnað dyrnar fyri nógvum møguleikum, sum aðrir borgarar ikki fingu. Men Jürgen heldur tó ikki, at tað kom honum aftur um brekku, at hann ikki vildi gerast flokslimur. Ein onnur orsøk hjá myndugleikunum at hava eyguni við Jürgen var hansara samband við vesturheimin. Hann var í brævaskifti við fleiri fólk vestanfyri. Tað er neyvan ivi um, at hetta samband var skrásett. Jürgen fekk eis­ini vitjan úr vesturheiminum. Her høvdu mynd­ugleikarnir ein snildan hátt at skráseta, hvør fekk vitjan. Hvørja ferð ein kom inn í eitt 25 ára minni: Bókin, sum var tikin av DDR tollinum, og sum kom aftur