hósdagur 23. oktober 2014síða 14

Fríggjadagur 24. oktober 2014 · Nr. 121 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Bergur A. Dalsgarð sjúkrarøktarlesandi Vit tosa altíð um, at vit skulu hava virðing fyri okk­ara med­menniskjum, og at vit ikki skulu seta okk­um sum dóm­ar­ar fyri fólki, ið eru øðr­vísi enn vit sjálvi. Hetta er sjálv kjarn­in í krist­in­ dóm­inum – næstra­kær­leik­ in, ið bindur okkum sam­an í staðin fyri at skilja okk­um sund­ir. Men í kristna oyggja­ landinum Føroyum hava nakrir grannar savnað inn und­ir­skrift­ir fyri at mót­ mæla, at sál­ar­sjúk flyta inn í eini hús, ið Bústaðir hevur leig­að. Tað er nakað svínarí, tá fordómar verða tiknir fram um menniskjaligar eyg­leið­ ing­ar. Teir søguliga kend­ astu forfylgjararnir av fólki við sál­ar­sjúku vóru Sta­lin og Hitl­er; ógvuslig sam­an­ ber­ing, men so er støðið lagt fyri, hvussu keddur og óð­ur eg verði av slíkari púra ósak­ lig­ari diskriminatión. Líka nøkur hardcore facts at fyri­halda seg til: • Depressión er ein sera van­lig sjúka. Umleið 500.000 danskarar verða rakt­ir av svárari de­ pressi­ón eina ella fleiri ferðir í lív­in­um, og enn fleiri upp­liva mild­ari sløg av de­pres­sión. • Fimti hvør dansk­ari verð­ ur onkuntíð í lívinum rakt­ur av angist. Tað er ym­iskt, hvussu hart hvør verð­ur raktur, men tal­ið er tó so høgt, at ein av teimum ser­frøð­ing­um, ið vita mest um ang­ist, psykiatarin Mari­anne Breds Geoffroy, ikki heldur sær frá at rópa angist fyri eina fólka­ sjúku. • WHO setur sál­ar­sjúku og lik­am­liga sjúku púra javnt, tá ið tað kem­ur til at meta um heils­una hjá fólki. Høvdu tit eis­ini savn­að hes­ar und­ir­ skrift­ir, um tal­an var um per­són­ar í koyri­stóli? Tað eru tvær síður í hesum mál­in­um. Fyri tað fyrsta er tað úti av lagi vána­ligt av Bú­staðum sum alment fe­ lag at lata fordómarnar hjá nøkr­um grannum elva til órættvísa diskriminatión. Fyri tað næsta er tað óhoyrt vána­ligt av menniskjum at savna undirskriftir fyri at halda øðrum menniskjum niðri – allarhelst er hetta gjørt í ótta, men tað tekur ikki meira enn 5-10 minuttir at finna útav, at fólk við sál­ ar­sjúku eru akkurát sum tú og eg, tey hava bara nakrar aðr­ar trupulleikar at dragast við. Eru vit betri? Jógvan Philbrow Var fyri nøkrum árum síð­ Í eini grein úr “American jour­nal of play”, á vári 2011, skrivar Peter Gray, sál­ar­ frøð­ing­ur og granskari innan spæl hjá børnum um ein møguligan samanhang mill­ um minkandi sjálvstýrdum spæli (frítt spæl) hjá børnum og hækkandi sálarsjúku. Minkandi spæl Í greinini vísir Peter Gray á eina gongd, har børn í minni og minni mun sleppa at av­ gera sjálvi hvar og hvussu tey spæla. Frá tí at tað var van­ ligt í 50’unum og 60’unum í USA at síggja børn spæla úti á vegunum, eru vegirnir vorðn­ir mann­tómir – og sær man ein hóp av børnum í dag, eru tey í onkrum búna og ígongd við onkrum vaksna– manna­stýrdum tiltakið – sum oftast innan onkra ítr­ótt­ar­grein. Kanningar siga at skúlagongdin økist, nøgd­in av skúlatingum øk­ist – samstundis broytist spæli­ mynstri frá at vera úti til at vera frammanfyri skermar. Hesa gongd kenna vit væl aftur í Føroyum, har vit í dag síggja færri og færri børn spæla úti ella í vaksna­stýrd­ um spølum. Dagstovnar, longri skúla­ dag­ar og meira skipað frí­ tíð­ar­virk­semi hevur avloyst rúmi fyri tí frælsa ella fría spæl­in­um. Sjálvandi er ein partur av hes­um grunda á øktar vand­ ar, s.s. økt ferðsla. Men tað set­ur so krøv til dagstovar, skúl­ar og frítíðarvirksemi, at hesi taka hædd fyri broyttu viðurskiftunum/um­støð­un­ um og hjálpa børnunum at finna rúm fyri tí fría spæl­ in­um. Sálarstøðan Kanningar sum Peter Gray vísir á, um øktar sál­ar­sjúk­ur kunnu nevnast t.d. Minne­ sota Multiphasic Personality In­ventory (MMPI), ein leyp­ andi kanning frá 1948, har tey hava kanna børn mill­ um 9-11 ár, vísir at børn í størri og størri mun kenna seg strongd og líða av tung­ lyndi – hetta talið bleiv um­ leið áttafalda frá 1948 fram til 1989. Hendan kann­ing­in passaði eisini væl við hækk­ andi talið av sjálvmorðum í sama øki. Ávirkan á tilveruna Aðrar ábendingar um at børn er verri fyri sálarliga, í dag, í mun til fyrr, er at børn hava minni kenslu av, at hava ávirkan á egi lívið. Tað eru færri og færri støður har barn­ið hevur møguleika, at fylgja síni egnu dagskrá og fleiri og fleiri støður har barn­ið er noytt, at fylgja regl­ um og skipanum, ið vaskin hava sett í verk. Hetta í sær sjálv­um fyllur børn við einari kenslu av, at okkurt ringt fer at henda – sum tey ikki fáa stýrt – og førir hetta eisini til strongd og tunglyndi. Ein kanning við heitið “the Children’s Nowicki- Strick­lund Internal-Exter­ nal Control Scale (CNSIE)”, sum hevur koyrt frá 70’ini fram til nú, mátar hvussu børn/ung kenna seg stýrd av sær sjálvum (inn­ara­stýring) og ella øðr­um utt­anfyri­ stand­andi við­ur­skiftum (utt­ari stýring), vísir at børn í minni og minni mun kenna seg hava ávirkan ella at kunna stýra sínum egna lívi. Børnini trúgva meira og meira, at tey eru fanga og hjálp­arsleys. Narcissisma Ein gongd har børn gerast meira sjálv­upp­tik­in og ávirka av tí sum kem­ur utt­ ani­frá – tað at vera ríkur, síggja gott út og eiga flott og dýr ting, er eisini nak­að sum vind­ur uppá seg. Hetta hevur ein kann­ing, ið byrjaði síðst í 70’un­um víst. Kanningin kallast “The Narcissistic Per­ sona­li­ty Inventory” (NPI). Hetta vísir at børnini eru vorð­in meira sjálvupptikin og hava meira anti-sosiala at­ferð. Narcissisma hevur tað við sær at fólk gerast meira upptikin av “tingum”, og halda at onnur fólk og ting gera tey lukkulig, með­ an innara sálarlívið er held­ ur veikt. Tá tú heldur at onn­ur enn tú sjálvur hava ábyrgd­ina fyri tínari eydnu, er skjótt, at verða skuffaður. Hetta er samstundis tað sum marknaðarkreftirnar/ markn­að­ar­føring tykist at ala fram. Hví hevur hetta samband við minkandi frítt spæl? Peter Gray vísir á at børn, ið fáa góðar umstøður at spæla frítt við onnur børn, fáa eitt bet­ur sálarlív og menna sunn­ari sosial evni. Í spælið mennir barnið nátt­úr­ligu evnini at fylgja sín­um áhuga og evnum. At liva í nú’inum - uttan at skula á skeið í mindfullness, joga ella okkurt líknandi. Í spælið mennir barnið evn­ini at taka avgerðir, loysa vanda­mál, stýra sær sjálvum og at fylgja reglum. Í spælið mennir barnið evn­ini at stýra kenslum, lær­ ir hvussu man fær vinir og hvussu man virkar á jøvnum føti við onnur. Stutt sagt, spæl ger børn glað, og harvið minkar tað um “ólukkulig” børn. Hetta við minkandi úti spæl­ið er í sjálvum sær møgu­ligar orsøkir til at onn­ ur ting stinga seg upp, sum t.d. ADHD og annað. Børn skulu í dag allatíðina til­laga seg einum stýrdum heimi, tey hava ikki sum fyrr møgu­ leika at menna síni evni í frið og náðum. Greinin sum hetta er tikið úr kann lesast á heimasíðuni: psy­cho­logytoday.com/ex­ perts/­peter-gray. So mín áheitan á mynd­ ug­leik­arnar er - hugsið meira um at skapa betri og frælsari um­støður soleiðis, at vit økja um møguleikarnar fyri fræls­um/fríum spæli. Bogi Gaard Joensen Sørvági Tú Virgar hevur nú í ein heil­an mans­aldur sitið við deleri­um tre­mens (mølu­ dillu og møla­gron) niðri í Dan­mark og hund­dálk­að føroysku tjóð­skap­ar­rørsl­ una, bæði tey núlivandi og tey undanfarnu. At tú sum strandaður 68- ari í Danmark hevur átik­ið tær uppgávuna at siga, hvussu vit skulu bú­leik­ast í Føroyum, er ein dek­an og stórur gloypibiti. Men tað sær út til, at tú hevur fullan stuðul frá teimum svartastu aft­ur­halds­kreft­ un­um í Føroyum, tað vil siga Sambandsflokkinum og Fólkaflokkinum. Hetta skal vera ein áheit­an til tín um at gevast við hes­um hat­ursfulla gora­gang­in­um. ”Krage sø­ ger mage”, sigur eitt danskt orða­tak, so verð tú bara í frið niðri í Dan­mark við øll­ um tínum nega­tivu tank­ um um alt, sum bara lukt­ ar av før­oysk­um dirvi og mans­móti til at standa á egn­um beinum. Við tjóðskaparheilsan At spæla fyribyrgir sálarsjúku Oprop til danan Virgar T. Dalsgaard kjak