hósdagur 23. oktober 2014síða 38

Sosialurin nr. 121 · 24. oktober 2014 14 VIKUSKIFTI Siðsøga við Óla Jacobsen Ræðslan fyri Apolloniu Tvøroyri var á summum økjum eitt fremmant land fyri havnarmannin Kristian. Tað fekk hann at sanna, tá ið hann fekk søguna um grundstykkið, hann hevði keypt T að var sjálvsagt ein stórur lætti, tá ið eg hevði fingið grundstykki á Tvør­oyri og endiliga kundi búgva sam­an við konu og børn­ um. Tá ið eg greiddi Niels Paula Morten­sen frá, hvussu nógv ið eg goldið fyri grund­ina, helt hann hetta var meira enn ríki­ligt. Hann greiddi eisini frá orsøkini til, at Gud­ mund Mortensen hevði viljað selt grundina. Hon var snøgt sagt, tí hann ikki tordi at búgva har. Hetta hevur eina heilt serliga søgu. Upprunaliga var tað ein ógift kvinna Apol­ lonia Jespersen, sum hevði átt hetta grund­ stykki, sum var á Tippinum, sum tað varð kall­að. Brøðurnir Petur og Niels Juel Mortensen, sum tá stjórnaðu upprunaligu Mortensen fyri­tøkuni, høvdu ynskt at ogna sær hetta øki til sítt virksemi, men Apollonia vildi ikki lata ella selja tað. Teir báðir funnu so út av, at tað kanska var ivasamt, um hon yvirhøvur var tann rætti eig­arin, og um ikki Mortensen menn­inir sjálvir veruliga áttu øk­ið. Teir løgdu tískil sak. Sakarpartarnir vóru Mort­en­sen keypmenn øðrumegin og Cathrine Malene, omma Gerdu Einarsson, saman við syst­ir hennara, Apolloniu Jesp­er­sen, hinumegin. Í undirrættinum í Før­oy­um vunnu tær báðar, men tap­ar­arnir skutu sakina inn fyri landsrættin. Nógv vitni vórðu avhoyrd, og hvussu var og ikki, so vunnu teir í 1911 sakina við lands­ rættin og har við rættin til jørðina. Mortensenmenninir hava eis­ini verið betri fyri at verja sína søk enn tvær kvinnur, sum neyvan hava megnað tað stóra, hóast tær høvdu verja fyri seg. Hetta dámdi Apolloniu ikki, og hon vildi hava sakina fyri hægstarætt. Men tað eydn­ að­ist ikki av eini ella aðr­ari orsøk. Hon var so ill um hetta órætt­vísi, sum hon helt seg hava liðið, at hon afturfyri bað ilt yvir Mortensenmenninar. Tað skuldu henda allar møgu­ligar ólukkur fyri tey av Mortensenættini í fyrsta og øðrum ættarliði, sum bú­sett­ist á hesum øki. Gudmund Mortensen var annað ættarlið, og nú hann var byrjaður at byggja, gjørd­ ist hann álvarsliga sjúkur. Hetta setti hann sjálvsagt í sam­band við hesa søgu. Niels Pauli Mortensen hevði bygt á hesum øki fleiri ár frammanundan. Hann var ávar­ að­ur um fyri Guds skuld ikki at byggja her vegna nevndu banning. Niels Pauli trúði ikki slíkum tvætli og helt áfram at byggja. Hann hevði bara verið giftur í nøkur fá ár, tá doyði konan í barsilssong. Hetta sannførdi fólk um, at her var ikki alt, sum rugg­aði rætt. Hetta var so eisini galdandi fyri Gudmund Mortensen. Tí vildi hann fyri alt í verð­ini sleppa av við grundstykkið. Og sum tann góði forrætningsmaður hann var, dugdi hann eisini at fáa eina góðan vinning burtur úr. Apollonia “spøkti” Nú skuldi eg so fara at byggja. Eg fekk eina tekn­ing, sum Joen Nolsøe hevði gjørt. Tað vísti seg, at tað vildi verið lættast og bíligast at fylgja hesi tekning. Amtmaðurin fekk tekningina til ummælis. Hann helt, at hetta vóru eini nóg so flott hús, eg ætlaði at byggja, enntá við trygd frá stat­in­ um. Men hetta gjørdist ikki annarleiðis. Húsini blivu boðin út, og eg tók frægasta av teimum, og byrjast skuldi fyrst í 1923. Fólk kundu ikki lata vera við at hugsa um “bann­ingina”, hóast Apollonia var deyð fyri lang­ari tíð síðan. Ein dagin hevði onkur spurt ein av arbeiðsmonnunum, um hann ongantíð hevði sæð hana spøkt á grundini. Hann tók hetta sum skemt og segði, at “jú ein morgun í hálvmyrkrinum, tá eg sum tann fyrsti kom nið­an á grundina, sat Apollonia í einum króki í grá­um sjalli.” Hetta var skemt men var tikið í ramasta álvara, og tað frættist skjótt. Tey vóru nógv, sum ikki tordu at koma nærindis grund­ini, eftir at tað var blivið myrkt. Hvussu kundi Mortensen fara á húsagang? Hetta tyktist at halda áfram í víðastu merking. Tað gingu fá ár, tá fór tann upprunaliga Mort­ensenfyritøkan á húsagang, hóast hon var søgd at vera líka dygg sum Bank of Eng­ land. Bara partapeningurin var í 1918 kr. 300.000, ein sera stór upphædd tá á døgum. Hetta var størsta fyritøka, sum tá hevði ver­ið í Føroyum. Tað plagdi at verða sagt, at fyrr rapaði Beinisvørð enn at hetta hendi Mort­ en­sen fyritøkuni. Men tað var júst hetta sum hendi í 1936. Hetta sama summarið, tá ið Mortensen fór á húsa­gang, var eg komin til Sumbiar og skuldi fara inn har eg gisti. Tá hoyrdist eitt buldur sum av ringari toru, og Beinisvørð hvarv aftanfyri eitt dustrok. Hetta var størsta omanlop, fólk høvdu vitað um. Beinisvørð varð klovnaður frá toppinum av, og stórar rúgvur av gróti vóru farnar í havið. Tí var eisini rættiligt brim í Sumba. Dagin fyri høvdu menn fleygað júst har, sum tað leyp. Tað hevði verið ein øgilig van­ lukka, um menn høvdu verið í bjørgunum hend­an dagin. Hetta orðatak kom tískil at gerast veruleiki. Sonur Niels Juel, Gudmund, tordi ikki at byggja á “gandaðu” grundini. Tí fekk hann selt hana til Kristian Djurhuus. Her er hann á ungum árum Losjuhúsini á Tvøroyri, har Kristian Djurhuus hevði skrivstovu fyrstu árini. Kristian Djurhuus: 30. partur