hósdagur 23. oktober 2014síða 39

Sosialurin nr. 121 · 24. oktober 2014 15 VIKUSKIFTI Kristian helt við arbeiðsfólkinum Tað var heldur ikki alt, sum var so gott á Tvør­oyri. Tey fólkini, sum arbeiddu í fiski, vóru ikki øll eins fegin. Tað var eingin, sum fekk nakra løn í hondina. Alt skuldi skrivast og fara á eina konto. Tá ið ein arbeiðari hevði brúk fyri kontantum peningi, mátti hann standa við húgvuni í hondini og biðja um nakr­ar krónur, sum hann sjálvur átti. Tað var ikki so løgið, um mong misti hugin, tí uttan mun til, hvussu nógv tey strídd­ust og spardu, so var undirskot á konto­ini. Hetta var ein skipan, sum var eitt for­bannilsi fyri Tvøroyri og fyri aðrar stórar handl­ar og bygdir í Føroyum. Hetta gjørdi, at eingin fekk áhuga fyri sín­ um “egna” virki. Øll fingu eina kensla av at verða snýtt, og tað kendist, sum at øll vóru noydd at snýta hvønn annan fyri at fáa nak­ að burtur úr. Hetta mátti skapa eina illvild móti teimum, sum høvdu ábyrgdina av hesi skip­an. Arbeiðsfólkini kundu eisini á ávísum arb­eiðs­plássum kenna, at tey vóru illa vird, so sum orðalagið hjá arbeiðsformonnum var und­ir arbeiðinum. Hetta við at fáa kontanta avrokning kom seinni í lag eftir harðlig verkføll, har arb­eið­ ar­arnir tóku lógina í egnar hendur. M.a. kapr­ aðu arbeiðararnir DFDS skipið Sleipner, sum und­ir verkfallinum varð lossað av starvsfólki hjá handlunum. Skiparin Dam, sum var ein harður háls­ur og nakað illa sintur, sendi SOS við damp­floyt­ uni. Skip­ið lá á fjørðinum, og eg kundi ikki bein­an­veg­in koma til hjálpar. Tað var nóg mik­ið at gera við østar arbeiðarar á landi. Í hes­um sambandi segði eg við arb­eiðs­gev­ar­ ar­nar, sum bóðu um politihjálp, at eg skuldi gera, hvat eg kundi, fyri at halda lóg og landa­skil, men eg legði eisini dent á, at mín sam­hugi var við arbeiðarunum. Eg helt, at tað líktist ongum, at tað skuldi vera neyðugt hjá teimum at fara í verkfall fyri einum so sóla­klárum rætti sum at fáa sína egnu løn út­goldna í hondina. Hetta var eitt óbehagiligt verkfall, har ikki øll dugdu at vísa hógv. Sum alla aðra staðni vóru tað altíð tey somu, sum lupu fram av. Frásøgn hjá Jóannes Dalsgaard Jóannes Dalsgaard greiðir gjølla frá hesum máli í bókini um Fylking. Stríðið fyri kon­tanta løn­ar­rind­an byrjaði í 1926. Í fyrsta um­fari var roknað við at fáa málið loyst av løg­ting­inum, og tí nýggja arbeiðaraflokkium, Javn­að­ar­ flokk­ur­in, sum fyri kortum var komin á ting. Men hetta vísti seg skjótt ikki at bera á mál. Tá var tað, at arbeiðarafeløgini vildu hava málið loyst í samráðingum við arb­eiðs­gev­ ar­ar­nar. Hetta var eitt hart og drúgt stríð. Jóannes nevn­ir eina hending, sum hevur beinleiðis sam­band við Kristian Djurhuus, og sum vátt­ ar tað, sum hann sigur um sína støðu. Keldan hjá Jóannes greiðir soleiðis frá: Tað var so alvorligt, at blóðið rann. So var tað, at hesin vælsignaði fiskurin skuldi av­ skip­ast. Sleipner kom her ...hann skuldi hava nak­að av turrum fiski. Tað begynti úti hjá Mort­en­sen... Teir høvdu lagt eina jakt at har, og har skuldu teir so bera pakkar umborð. Ein av teimum fastløntu hjá Mortensen...kom har við einum pakka, og ein maður tók og skump­aði pakkan av honum, hann kom ikki í jaktina. Tá kom politisturin Stóri Martin í politi­klæðum. Hann gjørdi seg stóran og segði, at okur hava ikki lov til hetta. Men Kristi­an Djurhuus kom eisini til staðar. Hann var eisini í uniformi, og hann segði: “Jú, jú hatta var lógligt, hetta var ein lóglig streyka”. Hann hevði einki við at blanda seg upp í hetta til. Júst henda hending í 1933 endaði við, at arb­eiðs­gevararnir góvu seg, og løngjaldsstova varð sett á stovn. Seinni komu fleiri løn­gjalds­ stov­ur í øðrum bygdum, og enn seinni blivu við­ur­skift­ini so skipaði, at tær ikki longur blivu neyð­ug­ar. Jóannes reisir spurningin, um tað kann hava verið nakað samband millum løn­gjalds­ stov­una á Tvøroyri og so tað, at gamla Mort­ en­senfyritøkan fór á húsagang fá ár seinni. Men hetta heldur Jóannes als ikki. Ein annar partur av hesi søgu er, at arb­eið­ ara­fyri­tøk­an Arbejdernes Trawlerdrift varð grund­að á toftirnar hjá Mortensen. Men hetta er ein heilt onnur søga, sum annars var um­ rødd í greinarøðini við Gerdu Einarsson fyri nøkr­um árum síðani. Hon er eisini við í bókini hjá Jóannes. Abbi vildi virðast Meðan eg eri við Mortensen fyritøkuni, kann eg for­telja frá nøkrum av tí, sum abbi mín, Kristi­an í Ólastovu, greiddi frá. Hann sigldi við bát­inum Nr.10, helst hjá Restorff, sum skip­ari. Hann kom nakrar ferðir til Tvør­oyr­ ar við vøru. Her føldi hann rættiliga stætt­ar­ mun­in á Tvøroyri, og at ein maður sum hann ikki var nakað virdur. Hetta dámdi honum ikki. Sjálvur var hann uttan snobb og metti seg at hava sama virði sum øll onnur. Hetta var í tíðini hjá Johan Mortensen, hann sum byrjaði fyritøkuna. Ein dagin lat hann Johan Mortensen vita, at hann stóð yvir­fyri einum manni, sum metti seg at vera nóg fríbornan til ikki at lata seg kúga til nakað sum helst. Eg minnist, at abbi segði við okkum yngri, at “tá tit verða vaksin, skulu tit vísa øðrum virð­ing. Hugsi tykkum væl um áðrenn tit handla, og lata ongan traðka á tykkum. Verið stolt og erlig í sinninum, men hjálpi teimum veiku.” Um handilin hjá Mortensen spáddi abbi: “Eg skal siga tykkum, handa forrætningin kem­ur ikki at halda longur enn til triðja lið.” Eg kom at hugsa um henda spádóm, tá ið henda stóra fyritøkan fór á húsagang. Hon var júst tá komin í hendurnar á triðja ætt­ ar­lið­inum. Niels J. Mortensen hevði verið so fram­ skygd­ur, at hann hevði býtt sín part frá í 1911 og stovnaði sína egnu fyritøku, sum enn er til. Hann kundi lata eina pen­inga­sterka fyri­tøku víð­ari til seinni ætt­ar­lið. Posar við pengum Eg kann greiða frá eini mynd frá vælmaktstíðini hjá Mortensen. Hetta var undan fyrra heimsbardaga, eg arbeiddi tá á posthúsinum í Havn. Út móti jólum fingu vit í hundraðvís av smáum pengaposum á posthúsið, siglaðir við seglinum hjá A/S J. Mortensens Eft. Teir vóru sendir til allar skiparar, bestamenn og fiskimenn norðanfjørðs, sum høvdu siglt við teirra skipum hetta árið. Hetta var avrokningin í “klingende mønt”, og krónutalið stóð á hvørjum posa. Hetta var til teirra, sum ikki høvdu keypt uppá borg, og sum ikki høvdu viljað havt sín ágóða standandi í forrætningini við rentu. Tað vóru nógvir, sum gjørdu tað. Her skuldi ein stór rúgva av gulli og silvur til slíkar avrokningar. Hetta var áðrenn pengaseðlar ella kekkar vóru nýttir. Eingin banki var á Tvøroyri tá. Føroya Banki var byrjaður í 1906, men hann var ikki rættiliga komin fyri seg. Fyritøkan hjá Mortensen var so stór, at ein lítil banki sum Føroya Banki als ikki kundi greiða so stórar avrokningar, sum tað her var talan um. Skuldu ikki fáa grind í 50 ár Òlavsøkudag 1923 var grind í Trongisvági. Tá hevði ikki verið grind síðan 1874. Sagt hevur verið, at tann fyrra grindin var ring at fáast við. Men so var eitt fiskiskip úr Hetlandi komið til hjálpar. Skiparin hevði gjørt sær stóran ómak at fáa grindina hildna til. Honum var eisini lovað at fáa ein ávísan part. Men tá ið avtornaði fekk hann ikki tað, sum hann helt seg eiga. Hann gjørdist í øðini og spáddi, at tað skuldi ikki koma grind aftur á Trongisvági í 50 ár. Hetta kom eisini at passa. T.v.s. tað gingu 49 ár. Komandi partur: Í komandi parti verður m.a. greitt frá, tá ið hjallurin hjá Kristiani fór til gongu Mortensens handil seinnapartin í 19. øld. Hann var eins sterkur og Bank of England Niels Juel Mortensen, e, sum býtti sín part av fyritøkuni frá á 1911 Abbi Kristian, Kristian í Ólastovu, lærdi abbabørnini at hava virðing fyri øðrum