mánadagur 3. november 2014síða 6

Mánadagur 3. november 2014 · Nr. 125 6 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Eiga at fáa egna føroyska lóg fyri fólkaskúlan Málsliga menningin skal styrkjast Menningin av føroyska máli num hjá børnum skal stim brast. Tað mælir Rigmor Dam, Javnaðarflokkurin, til í einum uppskoti til sam tyktar, sum hon hev- ur lagt fyri tingið og sum mentan arnevndin hevur til við gerðar mikudagin. Rigmor Dam vísir á, at før oyskt er eitt lítið mál og at føroyskt børn bert fáa tilfar á føroyskum um før oyskir myndurleikar rað -festa tað. Hon mælir til, at heitt verð ur á landsstýrið um at skipa hesa frágreiðing sum eina heildarætlan vil til mæl um, tíðarætlan og fíggjar meting. Og at heitt verður á landss týrið, at heildar- ætlanin eisini fevnir um eitt uppskot um, hvussu til ber at seta á stovn eina serstaka málpulju, har fólk kunnu søkja um stuð ul til tiltøk og átøk og til framleiðslu av tilfari, sum hevur til endamáls at stimbra málsligu menn- ing barnanna. Í uppskotinum til sam- tykar vísir Rigmor Dam á fleiri spurningar, sum eiga at svarast: Í hvønn mun og hvussu kunnu vit før oys- ka tøkni ligu sam skiftis- miðl ar nar, sum í løtuni eru á út lendskum? Hvussu takla vit løg- frøðiligu av-bjóð ing ar nar í mun til víðarisølu og/ ella bókasavnsútlán av út lendsk um tilfari, sum Kringvarpið og onnur hava føroyskað? Hvussu gera vit føroyskt kulari millum børn? Hvussu styrkja vit bóka savnstilboðini til børn í øllum landinum? Hvussu styrkja vit tilboðini til børn í útvarpi, sjón varpi og á netinum? Hvussu kunnu vit stuðla framleiðslu, út- breiðslu og týðingar av til fari til børn? Í hvønn mun kunnu vit stuðla foreldrunum í at men na málsligu førleikar barna nna? Hvørji málslig til boð kunnu vit bjóða útiseta- børnum? Hvussu styrkja vit máls ligu førleikarnar hjá teim um, sum arbeiða við børn um? Hvussu tryggja vit, at børn á dagstovnum kring alt landið fáa nøktandi máls ligar avbjóðingar og stimbr an? Hvussu ætlar lands- stýrið at styrkja málsligu frá læruna í skúlunum, eitt nú við fleiri tímum til lesivegleiðing, stuðuls tím- ar til lesiveik, kanningar fyri orðblindni og til tím- ar sum heild? Hvussu tryggja vit, at tey alt fleiri útlendsku børn ini fáa nøktandi frá- læru í føroyskum, uttan at vit tó gera okkum inn á móðurmálssamleika teir ra? Eisini hetta uppskotið er til viðgerðar í mentan- nar nevndini hjá Løgtinginum mikudagin. Bjarni Djurholm, Fólka flokk urin, er for- mað ur í nevndini. Hin ir lim ir nir eru: Jóna Morten- sen og Edvar jacob sen, Sam bands flokk urin, Reigmor Dam, Jav n að ar- flokkurin, Gun vør Dam, Tjóð-veldi, Poul Michel- sen, framsókn, og Jenis av Rana, Miðflokkurin. Tað hevði verið rætt, um vit í Føroyum hava ein móðurmálsdag. Til døm- is kann dagurin 25. mars, føðignardagur V.U. Hamers- heimbs, verða dagurin. Tað heldur tjóð veldis- kvinnna Gunvør Balle, sum mælir til, at 25.mars verður før oyskur móðurmálsdagur. Lands stýrismaðurin við mentamálum fær til upp- gávu at gera leiðreglur fyri, hvussu dagurin verður hild- in. Móðurmálsdagur hevur ver ið hildin í Føroyum, men tað er dottið niðurfyri aftur nú. Seinast, móð-ur máls- dag urin varð hildin, var í 2012, tá Nám, Sosialurin, Dimma lætting, Føroyska málnevndin, Kringvarpið og Mentamálaráðið tóku stig til tiltakið. Samstundis, sum dagu rin varð hildin, varð ein móður málsvirðisløn latin einum føroyingi, sum er kend ur gjøgnum miðlarnar. Føroyska málnevndin mælti til, at 25.mars var gjørdur til móðurmálsdag, og at ein móðurmálsvirðisløn varð latin hendan dag. Høvuðsgrundgevingin í upp skotinum til samtyktar er: -Føroyska málið er undir støðugum trýsti, so hvørt nýggj øki koma inn á okkum, sum bara eru á útlendskum máli. Tað er eitt støðugt átak at menna føroyskt, og tað verður ikki bíligari við tíðini, nú allir hugsandi miðl ar koma floymandi, og allu r heimurin er komin inn í hvørt hús. -Um vit ikki ásanna hetta, verð ur føroyskt eitt mál, sum bara røkkur í fortíð og ikki framtíð.Tí hava vit brúk fyri einum móðurmálsdegi at gera vart við tann týd- ning og tey virði, sum ligg ja í móðurmálinum. Ein dag, har vit skifta orð um før oyskt og um støðuna hjá móð ur- málinum í føroyska sam- felag num. Hetta uppskotið verður við gjørt í mentanarnevndini mikudagin. Mentanarnevndin hjá Løgtinginum fer mikudagin at viðgera trý uppskot um føroyskan skúla og føroyskt mál Mentanarnevndin hjá Løg- tingi num fer mikudagin at viðgera trý uppskot, sum hava við føroyska fólka skúl- an og føroyskt mál at gera. Øll trý uppskotini eru frá andstøðuni. Gunvør Balle hevur lagt tvey av uppskotunum fram vegna Tjóðveldi, meðan tað er Rig mor Dam, sum hevur lagt eitt av uppskotunum fram vegna Javnaðarflokkin. Mest umfatandi upp skot- ið er tað, sum er til samtyktar og heitir á landsstýrið um at endurskoða fólka skúla lóg- ina. Uppskotið er sol jóðandi: Løgtingið heitir á lands- stýrið um at seta eina nevnd at eftirmeta fólka- skúlalógina, og grundað á hesa eftirmeting leggja fyri Løgtingið uppskot til broyt- ing í fólkaskúlalógini, sum m.a. fevnir um: - At styrkja handaligu, krops ligu og listaligu læru- greinirnar - At innføra tví lærara skip- an í allari innskúling - At styrkja frálæruna í fólkaræði, søgu og sam- felags faki - At tryggja orðblindum og lesiveikum eitt veruligt skúla tilboð - At fólk við hægri út- búgving í viðkomandi faki kunnu fáa starv í fólka- skúlanum - At lærarar støðugt fáa møgu leika og skyldu at upp- stiga seg fakliga - At krav verður sett skúl- um, yvir eina ávísa stødd, at skipa førleikastovur Gunnvør Balle, Tjóðveldi, skriv ar í viðmerkingunum, at seinastu árini eru komnar fleiri ábendingar um, at før oyski fólkaskúlin ikki heilt megnar uppgávuna at brynja føroysk børn til fram haldandi útbúgving og lívs langa klæring. -Vit yvirtóku skúlaverkið í 1979, men vit hava ikki fingið ein føroyskan fólkaskúla, men hava kopierað danskar skipanir og so hava okkar egnu myndugleikar til lag að smálutir til okkara viður- skifti, sigur Gunvør Balle. Aðrar lærugreinir Í viðmerkingunum til upp- skotið til samtyktar verður eisini víst á, at alt ov lítil dentur verður lagdur á handa ligar, listaligar og krops ligar lærugreinir. Gun- vør Balle sigur: -Skúlin skal ikki einsspora øll til bókliga framtíð, tí hvørki hin einstaki næming- urin ella samfelagið hevur ynski um ella tørv á tí. Einki er at ivast í, at tað hevði gjørt Tekniskar Skúlar og yrkisútbúgvingar sum heild meira lokkandi, um næm ingar høvdu sloppið at roynt seg í handaligum og skapandi fakum í fólkaskúlanum. Um-ráðandi er, at tann føroyski fólka- skúlin tekur støði í okkara jørð ildi, mentan, vinnu bygn- aði og landafrøði og ikki er eitt avrit av, hvussu verður gjørt í øðrum londum. Hvør er tørvurin? Gunvør Balle vísir eisini til tað kjak, sum hevur ver ið um fráflyting og um at fáa ung fólk heimaftur til før- oyska samfelagið at búgva og arbeiða í. Hon finst at, at vit meira til laga okkara skipanir eftir, hvussu onnur gera, held ur enn at skapa ein fólka skúla, sum ger tey ungu til reiðar at virka í Før o yum. Har um- framt vísir hon eisini á teir trupulleikar, sum ung hava við serstøkum tørvi, orð- blind ni o.ø. , eru vak s andi. Tað mugu vit eisini taka okk- um av. Tvílæraraskipan Tjóðveldispolitikkarin sigur, at eftir fyrstu skelkandi PISA-úrslitini var farið undir eina skipan við tveimum lærarum í summum flokk- um. Hon sigur, at stór sem ja er um, at hetta hevur rigga og mælir til, at ein tví lærar- skipan verður gjørd í allari inn skúlingini. -Verður tað gjørt, so vísir tað seg, at sjálvt krevjandi næm ingar fáast at virka í fólkaskúlanum, sigur Gun- vør Balle. Fólkaskúlin er grund ar- lagið undir okkara demo- kratisku skipan og tí heldur Gun vør Balle, at fólkaskúlin eig ur at leggja meira dent á at gera næmingarnar tilreiðar at virka við fólkaræði. Hon held ur, at hetta helst skuldi veri ein lærugrein fyri seg, men í minsta lagi eigur hetta at fylla munandi meira í søgu og samfelagsfaki. Mentanarnevndin hjá Løg tinginum fer mikudagin at viðgera uppskotið frá Gun vør Balle. Ein føroyskan móðurmálsdag