hósdagur 4. desember 2014síða 10

Fríggjadagur 5. desember 2014 · Nr. 139 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 T á tosað verður um almennu fyrisitingina hoyrast onk­ untíð slagorð sum “Før­ oysk­ar loysnir til føroysk viður­ skifti!” Síðan hoyrist vanliga ikki meira. Tí kann ein skjótt fáa ta fatan, at slík slagorð bara umboða so yvirskipaðar tankar, at teir ikki kunna ítøkiliggerast og tí ikki hava praktiskt virði. Endamálið við hesi tíðargrein er at vísa á, at slík slagorð kortini umboða sunnan fornuft, og at tað er bæði spell og skaðiligt, at fakfólk og politikarar ikki taka í álvara spurningin um sambandið mill­um stødd og struktur. Lívfrøðingurin J. B. S. Haldane vísti í kendari grein í 1926 (“On being the right size“) á, at lívfrøðiligar verur eru bygdar ymiskt at tillaga seg støddina. Smærri djór hava upp á seg spinklari bygnað enn størri djór. Músin hevur lutfalsliga nógv spinklari beinagrind enn fílurin. Eisini er músaeygað bygt so, at mús­in sær ikki mun á tveimum menn­iskjum tveir metrar burturi. Til tað eru sansandi kyknurnar í eyg­anum ov fáar. Kortini riggar fínt fyri músina. Náttúran tillagar funk­ tión, stødd og bygnað. Haldane undraðist á, at lív­ frøði­bøkur ongan áhuga høvdu fyri hesum eyðsýnda fyribrigdi. Hal­dane var ikki í iva um, at somu prin­sippir eisini eru galdandi fyri politiskar skipanir. A merikanskt-íslendski heimspekingurin Mikael Karlsson hevur í grein frá 1992 (“Smáræða” ella “Smástýra” á føroyskum) brúkt líknandi tilgongd at greina ís­lendska samfelagið. Ísland er form­liga sjálvstøðugt, men allir týð­andi bygnaðir sum grundlóg, embætis- og ráðharraskipan eru bein­leiðis tiknir úr fremmandum lond­um, fyrst og fremst Danmark. Hetta uttan atlit til, at Ísland er so øgiliga nógv minni land. Karlsson viðmerkir, sum Haldane í lívfrøðini, at hetta fyribrigdið at kalla onga fakliga viðgerð hevur fingið í polit­ isk­um vísindum. Helst tí, at hetta ikki er sama vandamál í stóru sam­ feløgunum, har frøðin verður fram­ leidd. Vit gera tað sama og enn meira enn íslendingar. At kalla allur bygn­ aðurin hjá okkum er eftir danskari fyrimynd. Er lutfallið í fólkatalinum millum Ísland og Danmark 1-17, er sam­svarandi lutfallið millum Før­ oyar og Danmark ørandi 1-115. At Dan­mark er væl meira enn hundr­ að ferð størri hevur kortini at kalla ongan týdning í politisku og fak­ frøðiligu tilvitsku okkara. Vit ganga í roynd og veru ikki eftir aðrari leið­ reglu í mun til at skipa stovnar enn hesi: “er tað á leið sum í Danmark, so man ikki vera av leið.” A t flyta stovnar úr lut­fall­in­ um 115 og niður í 1 uttan at broyta bygn­að merkir, at stovnarnir mangan krympa niður í sera óhepna stødd. Stovnarnir verða so smáir, at teir verða ov tengdir at einstaklingum. Persónsheftni er mótsetningurin hjá rættartryggum stovnum, sum helst skulu fáa egið lív leyst av slíkum tilvildarligum umstøðum sum persónum. Stórir stovnar tola hinvegin bæði at missa okkurt vit­andi starvsfólk, og at annað starvs­fólk er heldur egið. Smærri samfeløg hava hartil sjálv­sagt færri mál. Tí fáa starvs­ fólk­ini færri royndir. At vit skipa okkum eftir donsk­ um leisti gerst enntá týði­lig­ari við tíðini. Upprunaliga lands­stýris­ fyri­sitingin frá 1948 var skipað prag­matiskt uttan bara at vera óre­flekter­að kopi. Men henda skip­ an fekk sum kunnugt ábyrgd av kreppuni tíðliga í 1990-árunum. Hildið varð, at kollektiva ábyrgdin hevði við sær, at ongin ábyrgd kundi plaserast. Henda politiskt kær­ komna – men vísindaliga iva­sama – hypo­tesa varð bara løgd til grund uttan víðari. Eisini var em­bætis­ verkið hildið at vera ov veikt. Fyri at bøta um, varð onnur skipan sum kunnugt sett á stovn frá 1996. Talan var um sokallaðu departement- direk­torat skipanina, har aðalráð (departe­ment) og landsstovnar (direktorat) vórðu býtt sundur í ymiskar myndugleikar skipaðir yvir og undir. Tað er ikki allur sannleikin, sum mong halda, at nevndin und­ ir leiðslu av Finn Norman Christ­ ensen er faðir at hesi skipan. Finn Nor­man Christensen tók vist fyrsta stigið at gera einføldu gomlu lands­stýrisumsitingina óneyð­uga kompleksa, men hann dreiv tað ikki so vítt sum føroyingar sjálvir seinni. Hann mælti til, at gamla Lands­skrivstovan skuldi skip­ast í aðalstýri saman við undir­liggj­ andi landsstovnum, so vit fingu tað, sum danir kalla gene­ral­direk­ toratir. Hetta vildi svara til, at aðalráð og landsstovnar løg­frøði­ liga vóru ein og sami stovn­ur, sum bæði røkti tøkniligar og ser­frøði­ kend­ar uppgávur og málsviðgerð (stovns­uppgávur) og eisini al­ mennar uppgávur sum at ráðgeva lands­stýris­monnum og lógarsmíð (aðalráðs­up­pgávur). Grundgevingin var tann skilagóða, at land við so avmarkaðari orku illa hevði ráð at skipa vælvirkandi og sjálvstøðug aðalráð. Kortini varð spakuliga gjørt øvugt av hesi tilráðing, og flestu landsstýrismenn ráða í dag yvir aðalráðum, ið hava lítið og onki av stovnsuppgávum, meðan stovnarnir eru sjálvstøðugar eindir undir aðalráðunum. F akliga var ikki ráðiligt at liða landsfyrisitingina sund­ ur. Men skuldi hetta ger­ ast, so var av øllum illum fræg­ari at fylgt uppskotinum at skipa alla umsitingina undir ein­støk­ um landsstýrismonnum í stór­ stovn­ar (generaldirektorat), har lands­stýrismaður og stjóri vóru ovastir fyri øllum. Er avbjóðingin, at politiski leiðari ikki skal vera við í allari málsviðgerð, so kann tað ásetast við lóg uttan at býta stovnar sundur. Í aðalráðunum trívist ein fat­an, sum er tikin frá donsku departe­ ment­unum, at tey fáast ikki við málsviðgerð ella tøkniligar upp­ gávur, men arbeiða yvirskipað við lóggávu og ministaratænastu. Men starvsfólkahópurin er ov lítil og ov líkur til, at nøkur nevniverd elita er til fyri aðalráðini at rekrutera. Heldur ikki hava føroysku aðal­ráð­ ini siðvenju fyri at senda starvs­ fólk í starvsvenjing á øðrum og undirliggjandi stovnum, so tey fáa breiðar royndir, m.a. í málsviðgerð. Hetta gongur sjálvsagt út yvir fak­ ligheitina, tí ongin kann menn­ast við einans at arbeiða yvir­skip­að. Niðri á stovnsstøði, har máls­ við­gerðin eftir fatanini hjá aðal­ Bárður Larsen adjunktur í løgfrøði Músin kann ikki hava beinagrindina á fílinum tíðargrein – Íkast til kjakið um bygnaðin í almennu fyrisitingini At kalla allur bygn­aðurin hjá okkum er eftir danskari fyrimynd. Er lutfallið í fólkatalinum millum Ísland og Danmark 1-17, er sam­svarandi lutfallið millum Før­oyar og Danmark ørandi 1-115 Bárður Larsen At flyta stovnar úr lut­fall­in­um 115 og niður í 1 uttan at broyta bygn­að merkir, at stovnarnir mangan krympa niður í sera óhepna stødd Bárður Larsen