hósdagur 4. desember 2014síða 11

11 Fríggjadagur 5. desember 2014 · Nr. 139 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 ráð­unum eigur at liggja, kunnu tey ikki so væl fáa ráðgeving frá starvs­fólkum í ráðunum, m.a. tí hesi seinnu so kunnu gerast ógegnig í kæru­málum. Landsstovnarnir keypa tí ofta málsviðgerðina frá advo­katum. Advokatar eru sum kunnugt dugnaligir til mangt, men teir eru fyrst og fremst generalistar og duga eitt sindur av øllum, men hava sjáldan spísskompetansu í júst fyrisitingarligari málsviðgerð, sum stovnarnir hava brúk fyri, og sum fakfólk á staðnum kundu ment. Bygnaðurin ger tí málsviðgerðina dýrari og verri. I kki bert eru aðalráð og lands­ stovn­ar skeivt uppbýtt, men eisini einstøku ráðini. Vanliga eru ráðini býtt upp í deildir júst so, sum tey gera í donskum ráð­ harrastovum. Men tá aðalráðið er lítið, verður deild­in sjálvandi enn minni. Vit kunnu samanbera danska Øko­nomi- og indenrigsministeriet við okkara fyrrverandi Innlendis­ mála­ráð. Danska ráðið hevur gott 180 starvsfólk býtt út á 7 deildir við frá 16 til 53 starvsfólkum. Inn­ lendismálráðið hevði 18 fólk og 4 deildir, onkur niður í bara 2 fólk. Døm­ini eru tilvildarlig, sama mynst­ur er at síggja í øðrum ráð­ um. Ósagdi logikkurin í uppbýtinum er, at hvør passar seg. Tá deildirnar vera so smáar sum niður í heilt fá fólk, gerst fakligt einsemi úrslitið heldur enn synergi. Heldur enn at skilja, at deildir við 2-4 fólkum ikki eru hóskandi, so halda vit okkum skula læra av donsku fyrimyndini, at vit júst sum tey mugu hava sum mest av deildum. Eisini millum ráðini síggjast líknandi avleiðingar. Nógv grund­ leggjandi lóggávuøki liggja á láni, tí eftir skipanarliga logikkinum skal arbeiðið gerast í einstøku ráð­unum, og hesi hava mangan ikki neyðugu løgfrøðiligu orkuna, ella vilja ikki gera prioriteringina. Felags skrivstova við nógvum løg­ frøð­ingum vildi sjálvsagt havt størri orku. Í 1998 varð gjørt av at seta á stovn ein kærustovn. Modellið var aftur tað danska at skipa fe­ lags sekre­tariat fyri ymiskar kæru­ nevndir, ið (funktionelt) liggja sum atskildir og óheftir fyri­siting­ar­ dómstólar – ein fyri hvør sítt lógar­ øki. Sum nú er hevur skriv­stovan ein stjóra, sum er løgfrøðingur, og 3,3 løgfrøðingar aftrat. Trupulleikarnir við donsku fyri­ myndini á hesum øki eru fleiri. Sjálvt eftir donskum fortreytum er ivasamt, hvussu gott tað er við mongum kærunevndum heldur enn samlaðum fyrisitingardómstóli við breiðum heldur enn smølum heimildum. Tað er neyvan gott fyri rættartrygdina hjá borgaranum, at mangir myndugleikar eru at venda sær til, har borgarin kann detta niður millum á tann hátt, at onkur smálutur skal viðgerðast her, annar har, og ongin myndugleiki hevur heildarmyndina og breiðu ábyrgdina. Í Danmark grundgav rets­pleje­ rådet í 2001 (Betænkning 2001 nr. 1401, s. 140) fyri at halda fast við nevndirnar heldur enn at stovna breiðari fyrisitingardómstólar við tí, at styrkin hjá nevndunum skuldi vera løgfrøðiligi fakkunnleikin hjá for­manninum, sum vanliga er dóm­ ari. Flyta vit yvir á føroysk viður­ skifti, og taka sjónarmiðið hjá rætt­ ar­gangsráðnum í álvara, so hava vit ikki somu kvalifiseraðu fólk til formanssessirnar í hesum kæru­ nevndunum. Vit hava – alt eftir nevnd – antin vanligan løgfrøðing úr fyrisitingini ella advokat sum formann. Í aðramáta kann munurin millum donsku fyrimyndina og før­oysku nevndirnar í grov­um lýs­ ast við at samanbera Kæru­nevnd­ ina í lendismálum (sum liggur undir skrivstovuni hjá Før­oya kærustovni) við Natur- og Miljø­ klagenævnet (samanberingin lýsir lutfallið toluliga, hóast danska nevnd­in hevur fleiri heimildir enn føroyska). Danska nevndin av­gjørdi í 2012 gott 2800 mál. Kæru­nevndin í lendismálum hev­ur til samanlíkningar í mið­ al á leið 30 mál um árið, tó bara 13 í 2013 (ársfrágreiðing 2013). Skriv­stovan fyri Natur- og Miljø­ klage­nævnet hevur 53 løg­frøð­ ing­ar (ársfrágreiðing 2011), meðan kærunevndin í lendismálum í prak­ sis hevur tann eina frá skrivstovuni hjá Føroya kærustovni. A nnað dømi at lýsa, hvussu lítið skil er í, at so lítið sam­ felag kopierar bygnaðin hjá so nógv størri samfelag og deil­ir kærufunktiónirnar út á ym­ isk­ar nevndir heldur enn at leggja tær saman, er okkara javn­støðu­ nevnd. Hon hevur í miðal havt 2-3 mál um árið móti donsku lige­ behandlingsnævnet, sum í 2013 avgjørdi 263 mál. Tann danska hevur advokatar og løgfrøðiligar professarar sum limir og í minsta lagi ein landsrættardómara til for­ mann, meðan tann føroyska hevur onki krav um løgfrøðiligar limir (tilvildarliga er ein limur nú), eins og formaðurin ikki noyðist at vera løgfrøðingur. Løgtingsins umboðsmaður (LUM) varð stovnaður í 2001. Stovn­ urin var kærkomin at rudda upp í leysa hugburðinum hjá før­oy­ ingum til rættindi og fyri­sitingar­ mannagongdir. Stovn­urin hevur eisini breiðari heimildir, og tað er sjálvandi gott. Hann noyðist ikki sum kærunevndirnar sínamillum at senda borgarar runt á ymiskar hurð­ar, men kann eftirmeta all­ar lógir og mannagondir, sum hava týdning fyri málið. Men LUM hevur bara 4 løgfrøðingar. Fólka­ ting­sins umboðsmaður hevur 60. Løgtingsins umboðsmaður fekk 50 klagur í 2012 (ársfrágreiðingin). Fólkatingsins umboðsmaður fekk 4269 klagur í 2013 (ársfrágreiðingin). Sostatt er LUM rættiliga lítil stovn­ ur við lítlari synergieffekt millum starvsfólk. At vit eru fá og ikki hava somu spísskompetansir sum danir skal sjálvandi ikki brúkast ímóti okkum. Men tað má kortini vera ein orsøk til at skipa okkum øðrvísi. Um LUM og Føroya Kærustovnur við kærunevndum (og aðrar leysar kærunevndir) vórðu løgd saman til felags (bindandi) fyristingarligan kærumyndugleika, so høvdu vit fyri somu pengar fingið eini 10-12 løgfrøðingar (somu løgfrøðingar pluss teir fyri pengarnar, ið spard­ ust til nevndarsamsýningar og skriv­stovu). Úrslitið kundi verið ein tryggari stovnur við nógv fleiri royndum og betri synergieffekt mill­um starvsfólk. P olitiski veruleikin – eisini tann institutionelli – er ein treyt­aður veru­leiki, ikki ein neyð­ugur veru­leiki. Hvussu um­ sitingin er skipað í Danmark er ikki dømi um nakað, sum politiskt ella umsitingarliga er logiskt neyð­ ugt ella optimalt, men um serligar søguligar umstøður og eina serstaka politiska og juridiska traditión, sum kann vera øðrvísi og má vera øðrvísi fyri samfeløg, ið hava heilt aðrar fortreytir. Tey, sum granska í institutiónum, hava kortini leingi lagt til merk­is eitt fyribrigdi, tey kalla institutio­ nal path dependence (skipanarligt slóðbundni), tí bygnaðir og stovn­ ar verða í sera stóran mun tikn­ir millum lond. Ymiskar eru or­søk­ irnar, men tað hevur m.a. at gera við slíkt sum, at tað er sera tungt at hugsa og royna grundleggja skip­ anir av nýggjum. Eisini slíkt minni rationelt ella banalt sum móti – at gera sum hini – er inni í myndini. Samfeløg, serliga smá samfeløg sum Føroyar, fara altíð at taka skipanir frá øðrum. Fyri at taka okkurt dømi av mongum hugsandi, so fer neyvan at verða serstakur før­ oyskur mátistokkur at meta eftir, nær vøra hevur týðandi brek, nær verk er vart av upphavsrætti, og ikki kann lættliga hugsast grund­ leggjandi føroyskur bygnaður í mun til borgarans rættindi móti fyrisitingini. Lán fara altíð at verða. Avbjóðingin er hinvegin at menna eina fatan av og tilvitsku um, hvørj­ ar skipanir eru rationellar at lána og hvørjar ikki. Snýr tað seg t.d. um, hvørt stovn­ar skulu verða breitt ella smalt skornir, er stødd sjálv­sagt av­gerandi. Klassiskar bureau­krat­ iskar skipanir sum departe­ments- direktoratsmodellið eru (ideelt) skipanir við effektivum manna­ gongd­um, arbeiðsbýti og sakligum og ópersónligum sambondum. Slík­ ar kunnu ikki krympast úr stødd 115 til stødd 1 og síðan onki lata henda við bygnaðinum. Í slíkum førum mugu vit sjálvi bróta slóð og skipa almennu beinagrindina eftir egnari stødd og umstøðum. tíðargrein Hildið varð, at kollektiva ábyrgdin hevði við sær, at ongin ábyrgd kundi plaserast. Henda politiskt kær­komna – men vísindaliga iva­sama – hypo­ tesa varð bara løgd til grund uttan víðari Bárður Larsen Tað er ikki allur sannleikin, sum mong halda, at nevndin und­ir leiðslu av Finn Norman Christ­ ensen er faðir at hesi skipan Bárður Larsen Tá deildirnar vera so smáar sum niður í heilt fá fólk, gerst fakligt einsemi úrslitið heldur enn synergi Bárður Larsen