hósdagur 18. desember 2014síða 36

Sosialurin nr. 145 · 19. desember 2014 12 VIKUSKIFTI Ert tú ein av teimum, ið er troytt/ur í gerandisdegnum? Orsøkin kann møguliga vera, at tær tørvar D-vitamin. Tann mest gevandi keldan til D-vitamin er sólarljós, harnæst kostur og kostískoyti. Í Føroyum hava vit ein langan, myrkan vetur og eitt minni sólríkt summar. Tá sólarljósið er so umráðandi, eru vit tí í sera stórum vanda fyri D-vitamintroti Manglar TÆR D-vitamin? Sum partur av sjúkrarøktarfrøðiútbúgvingini á Fróðskaparsetri Føroya verður skrivað grein innan heilsufremjan og fyribyrging. Tey lesandi eru tá komin um hálva leið í útbúgvingini. Hesar greinar viðgera sjúkrarøktarfakligan spurdóm innan heilsuframa og/ella fyribyrging í samfelagsligum høpi. Komandi vikurnar prentar Vikuskifti nakrar av hesum greinum E rt tú í undirskoti, kanst tú kenna teg troytta/n og tunga/n, og kanst hava ójavnt sinna­lag. Tó eru nógv fólk, ið mangla D-vitamin uttan at merkja nakra stór­vegis broyting í livimátanum. Onnur eyðkenni, ið kunnu vísa seg, eru eitt nú, at tenninar og beinagrindin avkálkast. Tá beinagrindin avkálkast, gerst hon veikari og tískil er størri vandi fyri, at tú brýtur teg sundur, um tú dettur. Eisini vikna vøddarnir og tú kann hava pínu, serliga í lær-, herða- og nakka­vøddunum. Harumframt kann tú merkja pínu í liðunum og í beina­ grindini. Kroppurin viknar, tað kann verða trupult at halda javnvágini, og alt hetta ávirkar gongulagið. Tey meira álvarsligu eyðkennini koma til sjóndar, tá tú hevur manglað D-vitamin í longri tíð. Trot upp á D-vitamin hevur møgu­ liga ávirkan á sálarligar og nevro­ logiskar sjúkur, so sum tunglyndi, skizo­freni, sklerosu og alzheimersjúku. Hetta vísir nýggj gransking sambært danska Sundhedsstyrelsen. Verða troytt og ikki væl uppløgd er eitt eyðkenni. Tó skal viðmerkjast, at tað at vera troytt/ur og ikki væl upp­ lagdur/løgd, ikki altíð er orsakað av D-vita­mintroti. Tað kann hava aðrar orsøkir. Hvat er D-vitamin? D-vitamin er eitt evni, ið kroppurin ikki sjálvur megnar at framleiða uttan sólar­ljós, kost og kostískoyti. Kroppurin upptekur D-vitamin frá hesum trimum keldum, og fer síðan ígjøgnum eina prosess í livrini og nýrunum. Hendan pro­sessin ger D-vitamin virkið og hjálpir upp á upptøkuna av kálki frá tarm­unum. D-vitamin og kálk eru tætt saman­ knýtt, kálk verður ikki upptikið uttan D-vitamin er til staðar. Kálk er við til at styrkja um beinagrindina og tenninar. D-vitamin heldur immunverjuna í javn­ vág og er knýtt at orkuni, sinna­lagnum og blóðsukurstýringini hjá okkum. Tá tú ert í sólarljósi, verður D-vitamin framleitt í kroppinum. Um­ ráð­andi er at vera úti, ímeðan sólin er frammi. Brúkar tú ov høgan faktor, koma sólstrálurnar ikki til húðina og tá verður D-vitaminframleiðslan forða. Viðmælt er at vera úti í 5-30 minuttir serliga millum kl. 12-15. Tá stendur sólin hægst, so tá er besti møguleiki hjá kropp­inum at framleiða D-vitamin. Um tú hevur viðkvæma húð, kanst tú í hesum tíðarskeiðinum brúka sólkrem, ið inni­heldur faktor 15, so tú ikki brenn­ ur teg. Eftir 5-30 minuttir er tørvurin á D-vitamin nøktaður og tí kanst tú brúka hægri faktor eftir hetta. Kostur og kostískoyti Kostur er ein av keldunum til D-vita­ min. Stórar mongdir eru í eggi og fiski, serliga í feitum fiski, so sum laksi, sild og makreli. Rátt verður til at eta 350 g av fiski um vikuna. Um tú ikki megnar Heilsuframi og fyribyrging Kostur, ið inniheldur D-vitamin: Fiskur, feittevnir (margarin, smør, oljur), kjøt, egg, mjólk og ost. Livralýsi er ein góð kelda, tí hon inniheldur stórar mongdir av D-vitamin. Almenn tilráðing av D-vitamin ískoytið fyri at fyribyrgja D-vitamin troti Dagligt ískoyti à 10 mikrogram av D-vitamin er viðmælt til:  Børn 0-2 ár  Barnakonur  Børn og vaksin við myrkari húð  Børn og vaksin, ið eru væl ílatin um summarið  Fólk, ið sjáldan eru úti í sólarljósið Dagligt ískoyti á 20 μg av D-vitamin og eisini 800-1000 mg av kálki er viðmælt til:  Fólk yvir 70 ár  Búfólk á røktarheimi  Fólk sum eru í øktum vanda fyri avkálking (Osteoporose) Markið fyri samlaðu inntøkuni er sett til 25 g fyri børn upp til 10 ár, og 50 g fyri vaksin og børn frá 11 ár og uppeftir. Hægri skamtur enn hetta kann verða nýttur í styttri tíðarskeið, og bert um tað er viðmælt av læknanum, fyri at viðgera D-vitamintrot.