hósdagur 8. januar 2015síða 17

Fríggjadagur 9. januar 2015 sosialurin 3 17 Tíðargreinin verður skrivað av skiftandi fólkum, sum ikki dagliga eru knýtt at blaðnum. Evnini eru ymisk, men viðgera øll okkurt evni, sum er viðkomandi fyri tíðina júst nú. Komið og ballið okkum meira Suni Poulsen sálarfrøðingur Havi fyri fyrstu ferð í lívinum gjørt eitt nýggjárslyfti; havi lovað mær sjálvum, at eg framyvir skal sova meira Í strembanini eftir at náa mest møguligt og fáa tað besta burturúr tilveruni, stjala vit ofta ein lítlan bita fyri og annan eftir av okkara náttar­ svøvni. Tá puslispælið skal ganga upp í eina hægri eind – við karrieru, kvalitetstíð við familjuni, einum heimi, ið kann kappast við myndir­ nar í Kvinnu, regluligari motión, avtalum við vin­fólk og helst einum lívs­stíls­lekrum frí­tíðarítrivi afturat – ja, so er ofta bert svøvnurin eftir at taka av. Leiðandi serfrøðingar á økinum meta, at vit í miðal sova ein til tveir tímar minni í dag, enn vit gjørdu fyri 60 árum síðani. Afturi í 50’unum svóvu t.d. 2-3% av teimum arbeið­andi í USA minni enn 6 tímar um náttina. Í dag er talið tíggju­faldað til heili 30%. Og rákið sær út til at halda áfram; farteldan og snild­fonin eru komin inn í sovi­ kamarið afturat flatskerminum og skald­søguni. Og aftur ein lítil biti verður stolin av náttarsvøvninum. Hvat vita vit um avleiðingarnar av at sleipa okkum gjøgnum vikuna við einum støðugum svøvntroti? Aftaná bert eina nátt við ov lítl­um svøvni, gerst tað truplari at savna upp­merksemið, arbeiðsminnið gerst verri, og vit gerast sum heild seinri í heys­inum. Klár, kreativ og skjót hugs­an fellur við heilt upp í 60%. At vit soleiðis gerast bleytari í knokkinum hevur eisini við sær, at vit í týðandi mun missa tamarhald á kenslulívinum. Vit gerast meira ill­fýsin, uppgevandi og impulsiv. Aftaná longri tíð við svøvntroti eru vit í vanda fyri at fáa strongd, tunglyndi og angist. Umframt at vit sostatt gerast munandi minni spennandi at vera saman við, økist vandin fyri van­ lukkum týðandi. Granskarar gerast støð­ugt meira tilvitaðir um, at ein stórur partur av ferðsluóhappum og ar­beiðs­vanlukkum skyldast, at vit reika svøvntung runt, sum zombiir í ger­andisdegnum. Fleiri serfrøðingar halda t.d. at vantandi svøvnur var týðandi orsøk til tvær tær størstu tøkniligu van­lukk­ur­nar nakrantíð. Báðar hendu í 1986 – ávikavist størsta kjarnorku­ van­lukkan í søguni, Tjernobyl, og rúmdar­rakettin Challenger, ið sprongd­ist bert ein góðan minutt aftaná frá­ferð. Vit arbeiða enn við at finna út av, júst hvussu aktivur heilin er, ímeðan vit sova. Partvís førir heilin seg sjálvan ajour – óneyðug sam­ bond millum heilakyknur lúkast burtur, ímeðan nýggj neyðug sam­bond styrkjast. Og heilin ger høvuðsreingerð; tey vandamiklu eitur­evni, ið liggja eftir sum rusk aftaná virksemi ein van­ligan ger­andis­dag, skolast út. Tað er vaks­ andi ill­gruni um, at órógvast hetta náttar­arbeiðið, økist vandin fyri eitt nú alzheimer’s. Fleiri av okkum royna at snýta við at sova eitt sindur minni mána­ dag til fríggjadag, og so sova nakað meira í vikuskiftinum. Men hetta rokni­stykkið gongur ikki upp. Svevur tú t.d. 6 tímar mánadag til fríggjadag, og so 10 tímar leygardag og sunnudag, so vantar tær enn heili 6 tímar av svøvni fyri at vikan gongur upp. Tað tekur langa tíð at náa javnvág í tørvinum aftaná, eitt longri tíðarskeið við undirskoti á kontoini. Eftir longri tíð byrjar tað at ganga út yvir likamið – vit taka uppá í vekt, immunverjan viknar og blóð­trýstið fer upp. Harumframt økj­ast sann­líkindini fyri hjarta- og kar­sjúku, sukursjúku, umframt fyri krabba­meini – tað varð nýliga prógvað. Eitt gott boð er at yvir 30% av trupul­leikunum, vit fara til læknan við, eru knýtt at svøvni, antin bein­ leiðis ella óbeinleiðis. Allíkavæl er svøvnur í sær sjálvum sjáldan mið­depil, tá vit tosa heilsu. Granskarar kring allan heim royna at finna út av, hví diagnosur sum tunglyndi, angist og serliga strongd síggja út til at vaksa og vaksa. Hetta eru alt diagnosur, ið órógva svøvnin – plaga vit at siga. Vit skulu nokk í nógv størri mun byrja at hyggja øvugt at hesum saman­hangi – og byrja at spyrja: Í hvussu stóran mun elvur okkara vaks­andi lyndi til svøvn-anorexi til økta útbreiðslu av sálarligum eyð­ kennum? Fyri at kanna hvat tú sjálvur kann fáa burturúr við at gera nakað við svøvn­in er sera einfalt – far og balla teg nakað áðrenn, tú plagar! Og um tú vaknar mitt um náttina, tak tað so í fyrstu syftu heilt róligt. At sova út í eitt, helst millum 7 og 9 tímar, er eitt lutfalsliga nýtt fyri­brigdi. Søgufrøðingar eru samdir um, at dominerandi svøvn­ mynstr­ið frá fornøldini og heilt fram til ídnaðar­kollveltingina mitt í 1700-talinum, var tvær fasur av svøvni, sum varð av­brotin av ein­ um til tveimum tímum, har fólk lógu vakin. Næstu ferð tú vaknar mitt um náttina, hugsa so um øll tey ættar­lið, ið hava ligið á sama hátt – heilt rólig, uttan panikk – og grundað á dagin ið fór, dagin ið kemur og um tilverunnar gátuføri sum heild. tíðargrein »Eitt gott boð er at yvir 30% av trupulleikunum, vit fara til læknan við, eru knýttir at svøvni« »Hvat vita vit um avleiðingarnar av at sleipa okkum gjøgnum vikuna við einum støðugum svøvntroti?« tekning: jón tórur einarsson