týsdagur 27. januar 2015síða 16

Mikudagur 28. januar 2015 · Nr. 11 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 meldurin Annika Kunoy Im – Vel tær ein kopp, sigur Rakel, tá eg komi innar í eyð­ kendu grønu húsini. Í køkinum hevur hon eitt skáp av koppum, sum allir hava myndir av Mumi-fam­ iljuni, úr søgum hjá Tove Jansson. – Tú velur ein kopp, alt eftir hvørjum lagi tú ert í, sigur hon einfalt. Á mínum krússi er ein mynd av einum dólgi við eini grýtu á høvdinum, sum situr bergtikin av nøkrum knapp­um. Hendan lýsingin av hýr­inum, eg eri í, er óivað fin, hugsi eg. Sjálv situr hon við ein­um koppi við ymisku per­són­ unum úr Mumi familjuni í ein­um urta­garði. Hetta er ein fagn­aðar­koppur, sum er gjørdur, tí 100 ár eru liðin síðani Tove Jans­son var fødd. Rit­høv­und­urin sum hev­ur havt ein týdn­ingar­ miklan leik­lut í yrkis­leiðini hjá Rakel. Tað er menniskjaligt, at siga frá søgum Rakel Helmsdal er úr eini presta­familju. Hon minnist, at barna­heimið var fult av tón­leiki og bókmentum. Mamman var yrkjari, og tí vóru bókmentir ein nátúr­ ligur partur av barna­ár­ unum. Pápanum dámdi væl at finna uppá og lesa søgur fyri børnunum, og hetta læt upp ein nýggjan heim fyri lítlu Rakel, og søgur hava tí altíð átt eitt stórt pláss í hjarta hennara. Rakel heldur, at vit siga ikki líka nógvar søgur í dag, sum tey gjørdu fyrr. Hetta tí vit eru alsamt meir undir­ hildin, men tað at siga frá søg­um er ein kunstur í sjálv­ um sær og nakað, sum er grund­leggj­andi menniskja­ ligt. – Grundleggjandi hava barna­árini lært meg finna uppá og siga søgur. Sum barn tekur man hetta fyri givið, men tað er ein gáva, sigur hon. Nógvar kanningar eru eis­ ini gjørdar um týdningin at lesa fyri børnum. Tað er ikki bert søgan, sum lisin verður, sum hevur týdning, men eis­ini sambandið tú fært til barn­ið, tá lisið verður. – Tað er orsøkin til, at eg í dag geri tað, eg geri, sigur hon. Og Rakel finnur uppá alla tíðina. Har onki er, ger hon okkurt kortini, greiðir hon frá, meðan lodni frens­ urin leggur seg til rættis í fangi hennara. Talufrælsi er ikki absolutt í Føroyum Meðan frensurin murrar við afturlætnum eygum, greiðir hon frá um mentanina í Fraklandi, og ta ávirkan, hon hevur havt á seg. Tá Rakel búði í Fraklandi, miðskeiðis í nítiárunum, lærdi hon seg franskt við at lurta eftir útvarpinum. Tað var henni skjótt greitt, at í Frak­landi hevur tú loyvi til at siga og hugsa alt tað tú ynskir, og ongin setur spurn­ ing við nátúrliga talu- og skrivi­frælsi, og ongi evni eru ov halg­aði til at verða tosað um. Tí rakti vanlukkan á Charlie Hebdo hana ræðuliga hart. Hetta óavmarkaða frælsið er ikki í Føroyum, heldur Rakel. Hóast talufrælsi ikki er av­markað av reglugerðum, so er tað avmarkað í persón­ ligum sambandi millum fólk. Hon vil sleppa at siga tað, hon vil, tá hon vil. Tó, sigur hon, at vit sjálvandi ikki skulu stoyta fólk ella gera teim­um ónáðir við vilja ella óneyð­ugt, men man má kunna hava sínar egnu hugs­ anir, heldur hon fast við. – Tankin skal vera frælsur, og er hann ikki tað, so av­ markar tú, hvat gott kann spretta úr samfelagnum. Tað held­ur okkum niðri, og vit av­marka okkum sjálvi. Barnamentanin væntar virðing Tá prátið fellur á arbeiði, sum Rakel hevur gjørt innan barna­mentan í Føroyum, verð­ur hon uppøst. Hon brenn­ur fyri at varpa ljós á væntandi virðingina, sum al­menn­ingurin hevur fyri barna­mentan. Og hetta er ikki ein einskildur føroyskur trupul­leiki, men hann er eisini í øðrum londum. Hóast hetta, so fevnir tilfar, evn­að til børn, vítt. Tí, sum Rakel greiðir frá, so skalt tú raka barnið og tann vaksna, men tú skalt eisini raka tann vaksna, sum barnið einaferð verður. Torført við avmarking Tað at skúlagongdin ikki akk­urat var nakað fyri hana, hevur hon altíð vitað, og eftir eitt stutt tíðarskeið á føroya­ málsdeildini fann hon eisini útav, at hon heldur ikki kundi avmarka seg til eitt fak. Hon kláraði ikki at av­ marka seg til at velja eina yrkisleið, sum at lesa før­ oyskt, tá hon hevði so nógv ymisk áhugamál. Tá spældi hon eisini nógvan sjónleik og skrivaði, tó at hon sigur seg allarmest vera ein søgusigara og uppfinnara, tí hon finnur upp á søgur við skrivaða orð­inum ella dukkuspæli og øllum øðrum, hon fæst við. Hetta við marionett­ dukku­spæli fyllir ómetaliga nógv hjá henni. Fyri tíðina ar­beiðir hon á verkstaðnum hjá sær í kjallarinum og ger leik­arar og pall lidnan til ein nýggjan leik. – Tann mest gandakenda verðin, eg veit um, er sjón­ leikurin, og hann fasinerar meg, sigur Rakel. Í marionettleikhúsinum fær hon kombinerað allar leik­lutinar, sum hon sjálv hev­ur spælt gjøgnum ár og dag. Her gongur óavmarkaða lívs­leið hennara í eina hægri eind, tá hon skrivar, sigur frá, ger ljós, seymar búnar, evnar leikarar, byggir pallin og mangt, mangt annað. – Eg havi gjørt eitt sindur av hvørjum, og tað hevur ført fram til, at eg kann hava mítt leikhús næstan heilt einsa­møll, greiðir hon frá. Vit mangla afturmeldingar Rakel Helmsdal gav í mars mánaði í 2014 út ung­dóms­ skald­søguna »Hon, sum róði eftir ælaboganum«. Bókin hev­ur verið í menning í 16 ár, greiðir Rakel frá, og eftir at hon var givin út, hevur Rakel bert fingið eina viðmerking. Og hon var á Facebok. Bókin hevur ikki verið ummæld ella viðmerkt, og Rakel sigur, at hetta kennist tómt. Tað koma so fáar skaldsøgur út í Føroyum, og hon heldur tað verða púra burturvið, at tær ikki allar verða ummældar og fáa tað uppmerksemi, sum tær hava uppiborðið. – Tað er løgið, tá ið tað ikki verður reagerað uppá tað, – Okkara skúlaverk sum heild hevur ein trupulleika, tað er ov stirvið. Tað hevur ivaleyst okkurt við læraraútbúgvingina og vanahugsan at gera, heldur Rakel Helmsdal. Nógv kundi verði gjørt at bøta um trupulleikan, og tað er av týdningi, at okkurt verður gjørt. Tí bygnaðurin í fólkaskúlanum ávirkar bygnaðin í samfelagnum, heldur hon Loyvið lista­ fólkum inn í skúlan at undirvísa Mynd: Heinesen Myndir