mánadagur 2. februar 2015síða 10

Mánadagur 2. februar 2015 · Nr. 13 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Eldraøkið komið á røttu hill Annika Olsen Landsstýriskvinna í almannamálum Eftir langa og drúgva við­ gerð og politiska umrøðu, er eldraøkið loksins latið komm­ununum at umsita frá 1. jan. í ár at rokna. Tær at­finn­ingarsomu røddirnar hava dúg­liga ført fram, at við at lata kommununum eldra­ økið, hava landsins myndug­ leikar kasta alla ábyrgd frá sær á eldraøkinum, fyri síð­ani at lata hetta upp í hendi á einum heldur iva­ som­um myndugleika sum komm­unurnar. Støðan er tó tvørtur­ímóti tann, at landið hevur ásannað tað, at soleiðis sum ábyrgdar­býtið mill­um land og kommunur hev­ur verið, eru okkara eldru tíverri í mongum før­ um dottin niðurímillum tveir myndug­leikar, og har tað hevur verið trupult at fáa tænast­urnar til okkara eldru at virka á fullgóðan hátt. Hetta bæði síggja og hoyra vit um í miðlunum, og styrkir hetta meg bara enn meira um, at avgerðin hjá Landsstýrinum og hjá einum breiðum meiriluta av løgtinginum var røtt, um at lata kommununum eldraøkið at umsita. Fíggjarliga kann man ikki siga, at økið er niðurpínt, men tíverri sær ikki út til, at økta fíggingin er komin okkara eldru til góðar. Eftir mínum tykki skyldast hetta millum annað, at økið hevur verið ábyrgdarliga og skipanarliga ómetaliga fløkt, og raksturin av somu orsøk ikki verið nóg skynsamur. Tískil gjørdi Landsstýrið av at fáa greiðu á hesu ábyrgdarligu fløkju við at leggja alt økið undir ein og sama myndugleika til tess, at vald og gjald kundu fylgjast at, og at tænasturnar kundu koma nærri okkara eldru. At kommunurnar fara at røkja hesa ovurstóru og týdningarmiklu uppgávu á fullgóðan hátt, eri eg onga løtu í iva um. Kommunurnar hava prógvað, at tær megna at loysa stórmál og røkja týdningarmiklar uppgávur, sum landið hevur latið teimum, so hví skal tað verða øðrvísi galdandi, tá ábyrgdin kemur til okkara eldru? Kommunurnar hava longu nú víst stórt fyri­taks­ semi, og lagt nógva orku í at fáa økið at virka væl til sjálva yvirtøkuna, og eiga føroysku kommunurnar rós fyri stóra áhugan, eldhugan og arbeiðinum, tær longu nú hava sýnt økinum. Tað er eitt bragd, at føroysku kommunurnar hava megnað at finna saman í 8 kommunal samstørv til tess at vera enn betur fyri at lyfta hesa risa stóru uppgávu. Dagliga hoyra vit útmeldingar frá hes­um somu samstørvinum um áhugaverdar ætlanir og ný­hugsanir um tilboð og tæn­astur til okkara eldru, alt fyri at bøta um viðurskiftini og og umstøðurnar hjá okk­ ara eldru. Fyrsta føroyska eldralógin skal standa sína roynd Fortreytin fyri lívsgóðsku er, at vit sum menniskju, ung sum gomul, hava ávirk­an á okkara egna lív. Tí­skil var tað umráðandi fyri meg, at fáa ásetingina um sjálvs­avgerðar­ rættin hjá okkara eldru stað­ fest í endamálsorðingini í eldralógini. Mítt politiska ynski við hesari orðing er, at okk­ara eldru skulu hava ávirkan á sín gerandisdag, óan­sæð um tað er heima við hús, ella tað er á einum eldra­heimi. Sostatt skulu komm­unurnar eisini tryggja at okkara eldru verða hoyrd tá týðandi umskipanir og bygnaðarbroytingar verða framdar, sum hava ávirkan á tænastuna í økinum, og til tess at tryggja ávirkan og sam­starv millum húsfólkini, tey avvarðandi og heimið skal samstarvsráð veljast á hvørjum røktarheimi og eldra­sam­býli. Við tað at eldra­økið er komið undir ein og sama myndug­leika, verður nú møgu­ligt hjá komm­ununum at veita okk­ara eldru eina heild­ar­ tæn­astu, sum tekur støði í tørv­inum hjá tí ein­staka. Enda­málið við heildar­tæn­ ast­uni er at fyribyrgja sjúku, at stimbra sálarligu og likam­ ligu heilsuna og trivnaðin hjá borgaranum, at endurmenna mistan førleika, at stimbra møguleikan hjá tí einstaka at klára seg sjálvan, og at veita røkt og umsorgan. Lóg­ in ásetir, at allar avgerðir um tilboð og tænastur til okk­ ara eldru skulu taka støði í einari fakligari tørvsmeting, og at borgarar við størsta tørvi, persónligari hjálp, røkt ella stuðli, fáa í boði eitt samskipað heildartilboð. Semja er millum partarnar at skipa eftirlit við eldraøkinum, soleiðis at øll kunnu kenna seg trygg við, at økið verður rikið forsvarliga. Kunngerðin um eftirlit verður send til hoyringar í næstum. Av tí at hetta er okkara fyrsta før­ oyska eldralóg, so er tað ikki óhugsandi, at dag­før­ing­ar og tillagingar fara at koma við tíðini. Eg meti tað tó vera umráðandi, at kommunurnar fáa høvi og møguleika at um­sita økið eftir teimum áset­ingum sum eru í lógini, áðrenn byrjað verður við at seta enn fleiri krøv. Nú eldraøkið er vorðið kommunalt, so er størsta al­ menna nýskipanin vorðin veru­leiki, har uml. 1000 starvs­fólk eru komin undir ein og sama myndugleika. Gamaní verða tað nógvar av­bjóðingar hjá teimum 8 kommunalu samstørvunum at loysa bæði nú og framyvir. Tað verða uttan iva fleiri “barnasjúkur” til at byrja við, men eg eri sannførd um, at við tíðini kemur eldraøkið at liggja í einari tryggari legu. Eg ynski kommunum hepna hond við arbeiðinum, og takk fyri sera gott samstarv um útleggingina, sum bert hevur havt eittans endamál, at betra um korini og tænast­ una hjá okkara eldru. kjak Fyrimunir við eini kvotuskipan Thormund Johannesen Skipsførari og skipsverkfrøðingur M.Sc. Tað er ongantíð heppið at politiska skipanin stýrir eini vinni í alt ov stóran mun. Føroyska fiskivinnan hev­ur gjøgnum øldir við ára­báti og síðani í hundrað ár við skipum verið ein frí vinna uttan nakra politiska uppí­blanding, inntil hon í 90’unum brádliga bleiv sett undir umsiting, og ikki hiss­ ini umsiting heldur, stýrd niður í smálutir. Tað sigur seg sjálvt at gamla íborna veiðumentanin, tað at fara til havs at vinna sær fong i einum umhvørvi, har tú følir teg frían sum fugl­urin, verður særd og niður­brotin, tá ið tú leggur frá landi søkklaðin av lógum og kunngerðum um hvat tó mást og ikki. Er neyðugt við øllum hes­ um yvir formindarínum í fiski­vinnuni? Fiskivinnan er í dag blivin so effektiv, at neyðugt er at ansa eftir, at ikki ov nógv verður tikið úr stovnunum hvørt árið, og tí er liðugt við fríum fiskiskapi, men er so ikki nokk at seta hámark á veiðuna, og annars lata alt annað vera frítt sum áður? Soleiðis verður i hvørt fall gjørt aðrastaðni, til dømis har sum okkara langfaraskip royna, og eisini, tá ið talan er um uppsjóvarfisk í okkara egna havumhvørvi. Men ikki viðvíkjandi fiskiskapi eftir botnfiski undir Føroyum, har eru alskyns forðingar lagdar á vinnuna. Avmarkingar í skipa­stødd, motorstødd, skipa­tali, bólkabýti, reið­skapi, daga­tali, stongd­um leiðum og harafturat umrokn­ings­ fak­torar í sambandi við at dagar verða fluttir millum bólkar, og sera avmarkandi og truplar reglur viðvíkjandi at flyta veiðuloyvi yvir á onn­ur skip. Hesar avmarkingar hava í fyrsta umfari skatt lønsemi í heimaflotanum og í øðrum umfari steðga allari menning, so sjálvt tey skip, sum, hóast truplu umstøðurnar, hava havt samanhangandi brúki­ lig úrslit, (kanska mest tí at tey eisini eiga kvotur til ann­an fisk uttan um tað, tey hava loyvi at fiska undir fiski­daga­skipanini), hava ikki megna at ment síni veiðutól ella skift tey út. Orsøkin til at myndug­leik­ arnir ikki hava tora at brúkt einastu logisku av­mark­ ingina, mest loyvda veiða ella kvotur, er eittans - ræðslan fyri útblaking. Eitt er at fáa kvoturnar at ganga upp í einum bland­ ings­fiskaríi millum tosk, hýsu og upsa. Men tað eru fleiri hættir at gera tað: 1. fiskiskapurin kann leggj­ ast til rættis eftir hvørji kvotu­samanseting ein eig­ur 2. umsetiligheit, so kvotur kunnu handlast millum skip 3. loyvi at hava ávísan pro­ sentpart yvir kvotu­há­ mark, sum tó verður av­ roknað á serligan hátt, landi, heldur enn skip,i at frama Størsta vandamálið við kvot­ um man tó vera útblaking av smærri fiski, til tess at økja miðalstøddina, so betri úrtøka fæst fyri avmarkaðu nøgdina. Hesin trupulleikin kann eisini loysast, og loyvi eg mær at koma við tveimum uppskotum: 1. Eftirlitsfólk verður sett um­borð á tey skip, ið vísa seg at hava størst miðal­ støddir av kvoterað­um fiski. Lækkar miðal­stødd­ in tá, er kanska grund­að­ ur mistanki um, at ikki er farið rætt fram, og eftir­ lits­fólk verður verandi um­borð. Tey skip, ið ikki kasta smáan fisk út, og tískil ikki hava stóra miðal­stødd, fáa ongantíð trupul­leikar av at skula hava eftir­lits­fólk umborð. Kanska verður ikki neyð­ ugt við so nógvum eftir­ lits­fólki um hetta mynstr­ ið verður fylgt. 2. Prísjavning. Eitt ann­að hugskot er at stovna ein nýggjan útreiðslu­neu­ tralan ráfiskagrunn, har stórur fiskur gjeldur inn í grunnin, og smærri fiskur fær tilsvarandi av stuðli úr grunninum. Harvið javn­ast prísurin i mun til stødd á fiski, og tí er ong­ in vinningur í at koyra smáan fisk útaftur. Eg havi í fleiri greinum víst á veikleikar í fiskidaga­skip­ anini og talað fyri kvotum, sum eini betri loysn, hóast vanda fyri útblaking. Nógv eru tó ikki samd við mær í hesum, og meta útblaking at vera ein so stóran trupulleika, at fiskidagaskipanin, hóast nógvu avmarkingarnar, er ein betri loysn. Men vónandi minka omanfyri nevndu møgu­leikar at byrgja upp fyri útblaking, um ræðsluna hjá nøkrum fyri kvotum. Kvotur eiga annars at lutast ella seljast reiðaríum, og ikki skipum. Reiðarin eigur sjálvur gera av, hvussu hann fær hendur á fiskinum uttan nakra sum helst av­ mark­ingar, bara hann ikki ger seg inn á fiskiskapin hjá øðrum. Á henda hátt sleppa vit undan spekulatión við skipum og veiðuloyvum.