mánadagur 16. mars 2015síða 12

Mánadagur 16. mars 2015 · Nr. 31 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Birita Lamhauge Jóansdóttir Sexologi verður í vísindahøpi ofta søgd at vera heimsins elsta og mest gransk­aða vísindagrein og eisini tað fak­øki, ið ofta er truplast, at hava við at gera. Sexologi er ein tvør­ grein, sum í høvuðsheitum fevnir um læknafrøði, sálarfrøði, sjúkra­ røkt­ar­frøði, heilsufrøði, náms­ frøði, samfelagsfrøði, heimspeki, mann­frøði, søgufrøði og gud­frøði. Og sum við øllum øðrum vísindag­ reinum, eru tað granskarar, ið hava slóða fyri og ment sexologiina til tað støðið, hon er á í dag. Og sum við øllum øðrum vísindagreinum, krev­ur sexologiin og sexologisku evn­ini eina holla fakliga vitan og sak­liga tilgongd og viðferð. Tí er tað bæði harmiligt og ørkymlandi at uppliva, hvussu sexologisk evn­ir, so sum eitt nú fosturtøka, javn­støða, kyns­leik­lutir, ST- til­ mæl­ir, barsil, LGBT- viðurskifti og seksual­undir­vísingin í fólka­ skúl­a­num í al­menna rúminum av mong­um vera tilvildar­liga og ósak­liga við­gjørd. Brád­l­iga tykist tað vera fakliga ”í lagi”, at blanda á­trúna og etikk og brúka ósak­lig uppá­hald um menniskjaligar sann­ leik­ar sum argumentasjón fyri, hvat menniskjan er og ikki er fyri ein stødd. Brádliga tykist tað vera fak­liga ”í lagi”, at kroysta per­són­lig­ an hug­burð niður yvir onnur um, hvussu tey skula liva og leikast. Og brád­liga tykist tað vera fakliga ”í lagi”, at brúka tað, ein persónliga ”heldu­r” og ”meinar” ella ”trýr uppá” sum argument fyri, hvat er vanligt og hvat er sjúkt. Sex er eitt – seksualitetur nakað annað Sex og seksualitetur eru tætt knýtt hvør at øðrum, men tey hava hvørki sama málsliga týdning ella vísa til sama innihald. Sex vísir í fyrstu at­løgu til kyn og umfatar mentala og kropsliga atferð í samband við kynslív. Seksualitetur hinvegin, er eitt breitt og vítt fevnandi hugtak og í fyrstu atløgu ein náttúruligur partur av, at vera menniskja. Seksuali­teturin umfatar sálarligar bygnaðir, ið sum útgangsstøðið, kunna menn­ast og broytast alt lívið og seksuali­teturin kemur til sjóndar í sam­band við fantasi, girnd, njótilsi, kenslur, vælveru, nærleika, erotikk, par­løg, kyns­ leik­lutir, nøring og kynsliga atferð og orien­tering. Eisini er seksualiteturin ávirkaður av lív­ frøði­ligum, sálarfrøðiligum, sosial­ um, búskaparligum, mentanar­ lig­um, rættarligum, søgulig­um, átrún­aðar­ligum, anda­ligum og polit­isk­um viðurskiftum og sam­ spæl­in­um teirra millum. Seksuali­ teturin kann eisini bera brek og fara av kós og vera til skaða fyri ein sjálvan og onnur. Tá er talan um sjúk seksu­ell frávik og eru tað til hesi gjørd altjóða leið­bein­ingar og við­gerðar tilmælir. Hugtakið homoseksuali­ tet­ur varð ikki alment fyrr enn í 17-øld Nógvar eru meiningarnar um homo­seksualitet. Eitt nú tykist tað vera ein almenn misskiljing, at homo­seksuali­tetur millum menn­ iskju hevur eina náttúruliga for­ klár­ing, tí fyribrigdi er eisini at finna millum djór. Fortreytin fyri homo­seksualitet er, at har framm­ an­undan er ein seksualitetur. Men djór hava ikki ein seksualitet og kunna tí ongantíð vera ella blíva hom­o­seksu­ell. Djór eru djór og nør­ast sum djór. Haraftrat er sjálvt heitið homoseksualitetur eitt eftir­ gjørt hugtak, ið stakk seg upp í 1800-talinum og hevði til enda­ máls, at lýsa sjúkueyðkennini hjá tí fátali av monnum, ið høvdu fingið sum lagnu, bert at hava seksu­ ellan tokka til men. Hóast at­ferð­in søgu­liga bæði er at finna í gamla Hellas og Rómaríkinum, var homo­ seksualitetur als ikki til fyri 17 øld, so­leið­is sum vit vísindaliga og sam­ felags­liga skilja hugtakið í vestur­ heimi­num í dag. Ein onnur misskiljing tykist ofta vera, at homoseksualitetur, tí hann ikki er vanligur, má vera sjúka. Vanligt er bert tað, flest fólk eru ella gera, og tað hevur einki at gera við, at tað óvanliga tí má vera sjúkt. Homoseksualitetur er hvørki í lækna­ligum ella sálar­frøði­ligum høpi ein sjúka ella eitt sálar­ligt frávik. Amerikanska diagnosu­ skip­an­in DSM-5, tók alment homo­ seksua­li­tet burturúr í nýggjastu út­gávu síni í 2013 og í Evropeisku skip­an­ini ICD-10, stendur greitt, at kyns­lig orientering í sær sjálvum ikki er ein sjúka. Tað er tí bæði fak­ liga og vísindaliga skeivt, at halda uppá nakað annað. Ein onnur misskiljing er ofta, at um ein er homseksuellur er tað tí, at ein er føddur homoseksuellur. Men líka so lítið, sum tað er funn­ in ­nøku­r heteroseksuell ílega er tað held­ur ikki funnin nøkur homo­ seksu­ell ílega. Tað eru funnin ein rúg­va av kromo­somum og alt eftir hvussu hesar samansetingar eru og í sam­spæl við ílegurnar annars og aðrar lívfrøðiligar, sálarligar og sosial­ar umstøður, eru tað summi, sum eru homoseksuell, summi sum blíva ella velja at vera tað og sum­ mi, sum fara frá tí aftur. Eisini eru tað fólk, ið alt sítt lív hava liva í heteroseksuellum par­ lag­ið, sum um 40 ára aldur flyta seg yvir í eitt homoseksuelt parlag. Ofta­ni eru tey kvinnur og tær siga seg hvørki vera homo­seksu­ ellar ella biseksuellar. Tær eru bara tilvildarliga falnar fyri ein­ari kvinnu og árini á baki og per­són­ leik­in hevur kanska gjørt, at tær nú í lívinum finna seg betur til rættis í par­lagið við einum við sama kyni. Fólkaskúlin og seksual­ undirvísingin Í Føroyum kann ikki síggjast burt­ ur frá, at seksualitetur og seksual­ frá­læra kunna vera sera viðkvom at fyrihalda seg til og hava við at gera, bæði hjá næmingum og hjá lærarum, og tað ber illa til at tosa um og viðgera sexologisk evn­ir, uttan onkursvegna eisini at skula fyri­hal­da seg til sín egna seksual­i­ tet og seksualitetin hjá øðrum. Eisini er tað føroyska málið kanska eitt haft um beinini í frá­ læru­ni. Tað kann vera órímiliga trup­ult, torført og torskilt, at sam­ skifta um kyn og seksualitet á før­oysk­um. Málið er her serliga fá­tækt og enntá í orðabókini bein­ leið­is skeivt og innihaldsliga mis­ vís­andi. Eisini eru málburðir og orð ofta­ni annaðhvørt “fordanskað” og yvirdrivin klinisk og hátíðarlig ella tey eru ófantaliga fúl, pínlig og barnslig. Tað manglar í føroyska málinum veruliga eitt vanligt gerandis “seksuelt mál”, soleiðis at til ber sinniliga og virðiliga at sam­ skifta um kyn og seksualitet á før­ oyskum. Øll menniskju hava vit tó ein seksualitet og øll menniskju eru seksuellar verur. Børn hava ein seksualitet, ung hava ein seksuali­ tet, vaksin hava ein seksualitet og eldri hava ein seksualitet og seksu­ali­tet­urin kemur sum oftast til sjón­d­ar í sambandinum millum menn­i­skj­u. Sambært heims­heilsu­stovn­ inum WHO, er tann menniskjaligi seksuali­tet­urin altíð samansettur av lív­frøði­ligum, sálarfrøðiligum og sosialum umstøðum, hann er altíð er í samspæl við tíð og stað og í fyrstu atløgu eitt jaligt heilsu­ fyri­brigdi, heldur enn bert frávera av sjúku. Seksuellur trivnaður og seksuelt frælsi er sambært altjóða sátt­málum ein mannarættur og góð seksuell heilsa er sambært WHO ein grundleggjandi og lívsneyðugur part­ur av, at vera menniskja. At upplýsa skynsamiliga Fólkaskúlin er einasti almenni stovn­ur í landinum, ið hevur krav­ da skyldu at upplýsa um seksuali­ tet. Fólkaskúlalógin sigur tó einki um tímatal, flokstrin, innan hvørja læru­grein seksualfrálæran skal vera givin ella á hvønn hátt, hon skal skipast. Men í mun til før­ oyska dansin, heimildar lógin ikki for­eldrunum, at taka børnini úr seksual­undirvísingin og er hon so­statt nakað øll børn í føroyska skúla­num hava rætt til og krav uppá. Sum er, liggur seksual­undir­vís­ ingin í námsætlanini undir læru­ grein­ini lívfrøði og er avmarka til 8. flokstrin. Evnini í vera gjøg­ num­ging­in eru í høvuðsheitum; mun­ur­in á monnum og kvinnum, barns­burð­ur, kynssjúkur og fyri­ byrg­ing. Hóast bæði fólka­skúla­lóg­ in og náms­ætlanin gev­ur pláss fyri einari rúm­ligari, fjøl­broytt­ari og meira tvørfakligari seksual­undir­ vísing á øllum floks­stigum, virk­ar tilgongdin til hugtakið “seksual­ upp­lýsing” sam­bært námsætlanina bert vald at vera lívfrøðilig, kynslig og prakt­isk. Í londunum rundan um okkum verð­ur hinvegin stórur dentur lagd­ur á, at seksualundirvísingin eisini tekur hædd fyri sálarligu og sosialu viðurskiftunum av seksu­ alitetinum í undirvísingini, at kyn og seksualitetur altíð er í samspæl mill­um hesi og at øll hava rætt til at trívast seksuelt og til eina góða seksuella heilsu. Av tí, at øll børn í Føroyum ganga í skúla hevur fólkaskúlin møgu­leikan at gera stóran mun, tá tað snýr seg um at geva børnum og ungum neyðugu vitanina og før­leik­ar­nar, soleiðis at tey kunna menna seg til ábyrgdarfull og tol­ lynt vaksin, bæði móti sær sjálv­um og hvør øðrum. Tað er tó upp til skúlarnar sjálvar, at fyri­halda seg til og praktisera seksual­upp­lýs­ ing­ar­skylduna. Tí er tað eisini sera ymiskt frá skúla til skúla, hvussu nógv seksualfrálæran verður rað­ fest og hvørja vitan og frálæru næm­ingar runt um í Føroyum fáa. Eitt hugskot hevði kanska verið, at skúlarnir fingu sett í verk eina gjøg­numh­ugsaða og væl skipaða heilda­r­ætlan, ið bæði tekur atlit fyri at geva næmingunum ta frálæru, teim­um tørvar og hava rætt til - og lærar­un­um teir førleikar og tað tilfar, teimum tørvar og hava rætt til. Føroyar í norður­ lendskum høpi Heimsheilsustovnurin WHO er und­ir ST og av tí at Føroyar ikki eru ein sjálvstøðug tjóð, kunna Før­oy­ar hvørki vera limir í ST ella WHO. Danmark er limur bæði í ST og WHO og allir altjóða sátt­ mál­ar, ið Danmark viðtekur, eru eisini galdandi fyri Føroyar uttan so, at tað beinleiðis stendur í sátt­ mála­num, at hann ikki er tað. Men við heimastýrislóginu, kann eing­ in altjóða sáttmáli, hóast hann er samtyktur í Danmark galda í Før­ oyum, fyrr enn hann er sam­tyktur av føroyskum myndug­leikum. Føroyar eru enn partur av danska kongaríkinum og danskari lóg­gávu. Føroyar eru partur av norð­ur­londum og norðurlendskum sam­starvið. Føroyar samanbera seg við Dan­mark og hini norðurlondini. Dan­mark og hini norðurlondini, eru lim­ir í ST og hava bundið seg til at fylgja altjóða heilsu leið­bein­ ing­unum hjá WHO, ið undirskilt eis­ini umfatar at virka fyri góðari seksuell­ari heilsu. Tí vildi tað veri náttúruligt, at Føroyar eisini samanbera seg við og samstarvar við Danmark og hini norðurlondini í samband við politisk mál og fakøki, ið hava við sexologisk viðurskifti at gera og har tað hevur týdning, at trygg­ja borg­a­r­unum síni seksuellu ræt­t­in­ di, góða seksuella heilsu og góðan seksu­ell­an trivna. Týdningarmikið, men viðbreki evni Evnir, ið snúgva seg um seksualitet eru viðbrekin at viðgera. Tey eru alla­staðni og tað hevur tí ser­liga stór­an týdning, at fakfólk, politik­ arar og øll vit onnur, bæði í kjaki og tá avgerðir vera tiknar, ansa eftir ikki at blanda saman vísind, mannarættindi og etikk við per­són­ ligar sannføringar og átrúna. KRONIKKUR Vit hava øll rætt til at trívast seksuelt Vit hava øll ein seksualitet og rætt til at trívast seksuelt – uttan mun til hvat vit persónliga »halda«, »meina« ella »trúgva«! Birita Lamhauge Jóansdóttir