mánadagur 23. mars 2015síða 12

Mánadagur 23. mars 2015 · Nr. 34 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Samandráttur Bæði Sea Shepherd og -málið um brunaviðurskiftini í farstøðini á flogvøllinum bíða eftir einari polit­ iskari ítalusetan sum trygdar­mál. Á henda hátt kunnu málini fáa raðfesting, og møguleiki verður fyri at seta neyðug tiltøk í verk fyri at loysa málini á fullgóðan hátt. Ikki tí, ávís tiltøk eru sett í verk serliga í sambandi við Sea Shepherd málið, men hetta eru tiltøk av operativum slag, sum framvegis ikki ger Sea Shepherd felagsskapin til eitt trygdarpolitiskt mál. Brunatrygdin í farstøðini á flogvøllinum í Vágum er av viðkomandi myndugleika ítalu­sett, at vera til vanda fyri fólka­ trygdina, men málið verður alíka­ væl ikki tryggleikagjørt politiskt. Víðkaða trygdarhugtakið og ráki síðani endan av Kalda Krígnum, at tryggleikagera – politiskt ítalu­ seta - alsamt fleiri økir í sam­ felag­num sum trygdarmál, hevur ikki enn gjørt seg galdandi í Før­ oyum. Til tað krevst strategiskt leiðslu-samstarv á fleiri stigum við danskar myndugleikar, sum hava evstu ábyrgd av trygdar- og verju­málum, herímillum politi- og flogferðslumálum, viðvíkjandi Før­ oyum. 1. Innleiðing Føroyar eru við í altjóðagerðini við teimum avbjóðingum og møgu­ leikum, altjóðagerðin hevur við sær. Økt samstarv millum lond innan handil, ferðing sjó- og loftvegis, og samskifti eyðkennir altjóðagerðina. Bretski sosiologurin Anthony Gidd­ ens allýsir altjóðagerðina millum annað á henda hátt: Altjóðagerðin kann allýsast sum ein styrkjan av heimsumfatandi sosialum sam­ bondum sum sameinir fjarskotin støð á ein sovorðnan hátt, at lokalir tilburðir ávirkast av hendingum, sum ganga fyri seg nógvar kilo­ metrar burtur og umvent. Henda gongd er dialektisk í og við, at lokalir tilburðir kunnu førka seg í ein øvugtan rætning av sjálvt teim­um víðfevndu sambondum, ið skaptu lokalu tilburðirnar. Altjóðagerðin hevur vinnuligan vøkstur og menning við sær, men risiko er eisini eitt fylgisneyt til vinnuliga framburðin í landinum. Týski professarin, Ulrich Beck, sáli, skrivaði í 1986 eitt ástøði um risiko­ samfelagið í sínari bók ”Risiko­ gesellschaft. Auf dem Weg in eine andere Moderne”. Við sínum ástøði heldur Beck fast í, at nútíðar sam­ felagið hevur broytt seg eyðsýnt í mun til ídnaðarsamfelagið, har oyði­leggingin av tí natúrliga og góð­hjartaða umhvørvinum er hent í kjalar­vørrinum av at ídnaðurin hevur breitt seg. Ta serkenda ídnaðar­samfelagið, sum framleiðir og deilir út ríkidømi, er sambært Beck broytt til eitt risikosamfelag, sum fram­leiðir og deilir út risiko. Beck sigur víðari, at risiko er tengt at vitan og tískil eisini í stóran mun bundin av at blíva allýst sum risiko. Henda allýsing, hvørji viðurskifti í samfelagnum eru váðakend, verð­ur sambært Beck fastløgd av við­ko­mandi áhugapørtum í saman­settum al­ lýsingar-orrustum. Áhuga­part­ arnir kunnu vera eitt nú dálkandi virkir, almennir myndugleikar og borgarar. Framleiðslan av ríkidømi og risiko skilir seg eisini at á tann hátt, at ímeðan ríkidømi er evnaligt og sjónligt, er risiko oftani abstrakt og ósjónligt – og tískil eisini møguligt at fjala og nokta. Felags fyri málini Vága Floghavn og Sea Shepherd í samfelagshøpi er, at bæði mál eru eitt úrslit av altjóðagerðini, ið Giddens allýsir oman­fyri og tí risikosamfelagið, sum Beck hevur gjørt sítt ástøði um. Yvir­skipað er talan um trygdarmál, sum er danskt málsøki, men har før­oyskir myndugleikar hava part­ vísa ábyrgd, eitt nú í sambandi við rakstrinum av flogvøllinum og sivilu tilbúgvingini, sum eru tvey týdningarmikil økir, tá talan er um at handfara trygdar-, verju- og tilbúgvingarmál í Føroyum. 2. Greiðsluevnisøki (problemøki) – Vága Floghavn og Sea Shepherd málini eru ikki politiskt sett í talu sum trygdarmál Tað eru tó nøkur grundleggjandi viðurskifti í málunum báðum, sum ger, at handfaringin er bæði ymisk og eins fyri bæði málini. Felagsnevnarin fyri ymiskleika og líkheit í sambandi við handfaringina av báðum málum er, at trygdarmál, herímillum hernaðar- og politimál, eru danskt málsøk og tí ikki sett í talu á politiskum stigi í Føroyum. Brunaviðurskiftini í Vága Floghavn og átøkini hjá Sea Shepherd felags­ skapinum í Føroyum eru yvirskipað sæð umfata av trygdarmálum, ið danir varða av vegna Føroyar. Trygdar- og verjumál hava tætt tilknýti til landøki- og yvirvald Danmarkar viðvíkjandi Føroyum. Yvir­skipaða vald Danmarkar yvir Føroyum verður kjølfest í trygd­ ar- og verjupolitikkinum sam­bært grundlóg, heimastýrislóg og yvir­ tøkulógunum. Tí hava før­oyskir myndugleikar søguliga sæð ikki havt nakað serligt við trygdar- og verjumál at gera. Hetta hóast tað, at NATO í samstarvi við Danmark hevði virknan leiklut í Føroyum undir Kalda Krígnum, og at Føroyar seinastu 13 árini hava tikið yvir málsræði á málsøkjum, ið søguliga og organisatoriskt liggja tætt uppat trygdar- og verjumálum, eitt nú leiting og bjarging á sjónum, umhvørvistilbúgving og samskipan av sivilari tilbúgving. Sæð í mun til nevndu altjóðagerð og broytingar í trygdarpolitisku støðuni og –dagsskránni í Evropa, har hóttanir mótvegis londum eru tvørtjóða (transnationalir) – eitt nú yvirgangur, skipað brotsverk við rúsevnum og vápnum, sjúkdómar (pandemiir) og mótmæli frá um­ hvørvisfelagsskapum - skiftir hug­ takið trygdarpolitikkur í fleiri førum týdning og kemur í fyrsta lagi at snúgva seg um trygdina nationalt og innanhýsis í landinum, eisini nevnt tær ”bleytu” hóttanirnar, men í breiðum týdningi sæð í mun til bæði ríki, borgaran og fíggjarligt virkisfýsni. Í hesum samanhangi kemur trygdarpolitikkurin í dag í minni mun at snúgva seg um hernaðarligar hóttanir, ið koma uttanifrá, og sum í smalari merking viðvíkja trygdini hjá ríkinum, eisini nevndar tær ”hørðu” hóttanirnar. Samanhildið við, at nútíðar hóttanir og vandar eru smidligir og sum nevnt tvørtjóða – virka tvørtur um landa- og myndug­ leika­mørk – har tað oftani er brúk fyri fleirsíðaðum loysnum, og sum hevur eitt eyðkenni við saman­ settum hernaðarligum og sivilum samstarvi, er tað mítt ástøði, at tær hóttanir og hendingar, sum føroyska samfelagið skal fyri­halda seg til, eru færri í tali men grund­ leggjandi ikki øðrvísi í innihaldið enn tær, ið danska- og onnur evrope­isk samfeløg skulu kunna hand­fara. 3. Case Sea Shepherd Fiskimálaráðið og Løgmans­skriv­ stovan hava sett tvey skilagóð til­ tøk í verk í sambandi við skipan av- og kunning um grindadráp. Hetta er gjørt við ávíkavist skipan av grindaskeiðum kring landið og dagføring av heimasíðuni whaling. fo um grind. Ítøkiliga orsøkin til, at Lands­ stýrið nú setir hesi bæði tiltøk í verk, er hóttanin frá Sea Shepherd felagsskapinum, sum í fjør vendi sær ímóti kjarnuvirðum í før­oyska samfelagnum, nevnliga sam­leik­ anum, mentanini, umdøminum og tryggleikanum. Sea Shepherd brúkti millum annað fjølmiðla- og kunn­ingartøkni til at varpa ljós á, at tað er skeivt at drepa grind. Við at vera fjølmikið til staðar runt Føroyar, íklødd frámerkið við deyðarað, gav Sea Shepherd tekin um eitt neiligt endamál við sínum átakið. Sum eg havi nevnt í greining fyrr, so er handfaring av grindadrápi í Føroyum blivin eitt dømi um eina hending og hóttan mótvegis tí før­ oyska samfelagnum, sum er fløkt og torfør at handfara. Tær nýggju hóttanirnar sum til dømis við Sea Shepherd eru eisini smidligar og virka altjóða tvørtur um landa­mørk - tískil eru tær torførar hjá myndug­ leikum at stýra. Ein stýring, sum má taka støði í einari samskipan og samstarvi tvørtur um myndugleika- og landamørk, millum tey lond og í mun til ítøkiligu hóttanina, ið talan er um. Tann nýggja trygdardagsskráin í Evropa og í vesturheiminum yvirhøvur fevnir eisini um tílíkar hóttanir, ið hava sum sítt eyðkenni, at royna at ræða sivila borgaran við at útinna atgerðir mótvegis týdningarmiklum funktiónum og virðum í samfelagnum, herímillum umdømi, ið er eitt torført virðið hjá einum landið at verja. Sea Sheperd átakið var sostatt ein avbjóðing hjá føroyskum og dons­ kum myndugleikum at handfara - ein handfaring, sum má taka atlit til eitt víðka trygdarhugtak og eina samanrenning millum ein nútíðar- og ein meira síðbundnan trygdar­ politikk. 3.1 Sea Shepherd átakið er ítøkiliggjørt við einari hending – tí eru operativ tiltøk sett í verk á lokalum politiskum stigi, men ikki sett í talu sum trygdarmál Sea Shepherd málið er ein hend­ ing, ið hevur gjørt seg galdandi í Føroyum í fjør. Tað vil siga at vandin fyri, at víðgongdir djóra­ verndar­felagsskapir hótta umdømi Føroya og tryggleika føroyinga er ítøkilig-gjørdur, og stendur fyri framman sum ein vandi aftur í ár. Tí kunnu føroyskir myndugleikar fyrihalda seg til hóttanina frá Sea Shepherd, og seta í verk operativ tiltøk í sambandi við grindaskeið og kunning um grind. Men tey átøk og tær fyrireikingar, ið danskir myndugleikar gera í sambandi við Sea Shepherd átakið, fær borgarin í Føroyum lítið og einki at vita um. Hendan ikki ítalusetan av fyri­ reikingum til Sea Shepherd átakið, kemst allarhelst av tí orsøk, at danskir myndugleikar ikki ynskja at seta trygdarmál í talu í føroyska samfelagnum sæð í ljósinum av omanfyri nevnda um, at trygdar- og verjumál hava tætt tilknýti til landøki- og yvirvald Danmarkar viðvíkjandi Føroyum. Harumframt er yvirskipaða vald Danmarkar Fólkatrygdin og umdømi Føroya má kjølfestast á politiskum stigi fyri at fáa raðfesting – case Sea Shepherd og Vága Floghavn Henrik Weihe Joensen ráðgevi í trygdar-, verju- og tilbúgvingarmálum og fyrrverandi tilbúgvingarstjóri í Føroyum Greining 20. mars 2015 Tiðargrein