mánadagur 23. mars 2015síða 15

15 Mánadagur 23. mars 2015 · Nr. 34 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Bløðini talgild mikudagin! Zakarias Wang Mikudagurin 25. mars verð­ ur ein minniligur dagur. Tá er marimessa á vári, føð­ ingardagur Vensil próst, sum setti fjøður á blað og bjargaði føroyska málinum. Hesin dagur er tí við sóma dagur føroyska málsins. Men í ár er hetta eisini tann dagur, tá tey føroysku bløðini frá fyrsta útkomudagi og fram til 1999 verða gjørd atkomulig at lesa fyri øll um allan heim, sum áhuga hava fyri tí sum er hent her á landi. Hetta er enn meir stórfingið, av tí at atgongdin er frí og ókeypis. Talan er um táttaskil í øll­um tí sum snýr seg um føroyska søguskriving. Fyri at kunna skriva søgu er neyðugt at hava keld­ur. Tær eru ymsar. Vit hava fornfrøðina sum kann vísa á rúnasteinar og brend korn heiman av Sandi. Vit hava miðaldarbrøv og lógir. Vit hava tingbøkur, skifti, kirkjubøkur og almenn skriv í skjalasøvnum. Vit hava bøk­ ur í bókasøvnum, har eisini brøv í hópatali eru at finna. Har eru eisini bløð. Felags fyri allar keldur er, at tær í sjálvum sær einki siga. Tær skulu tulkast av einum forvitnum spyrjara, sum roynir at fáa tær at siga síni søgu. Summar keldur siga nakað, sum ikki er satt, og tí skulu tær kannast fyri at fáa rætta samanhangin. Hesin keldukritikkur er ein vísindagrein í sjálvum sær, og henni er nógv gott komið burturúr. Men altumráðandi er at keldurnar eru atkomuligar. Tað nyttar granskarum einki at fornlutir eru krógvaðir í mold, ella at almenn brøv liggja á einum skjalasavni har eingin kann gagnnýta tey. Bløðunum viðvíkjandi er størsta vandamálið, at tey eru so nógv, at tað er mest­ sum ómøguligt at finna fram til tað sum týdning hevur. Tað er einki yvirlit yvir innihaldið, og tí er næstan ómøguligt at nýta tey sum grundarlag, tá søga skal skrivast. Tað er spell, tí vit hava tað krav til lærarar okkara, at teir skulu læra næmingarnar søguna. Men hvussu skulu teir gera tað, tá eingin søga er skrivað fyri tíðarskeiðið eftir 1900? Tað er í hesum tíðarskeiði, at vit hava havt bløð í Før­ oyum. Men tann sum vil síggja, hvat ið stendur í bløð­unum, hevur verið noydd­ur at fara út á Føroya Landsbókasavn, har einasta blaðsavn okkara er. Bløðini eru prentaði á vánaligt pappír, og skulu nógv fólk lesa í teimum, hevði skjótt einki verið eftir. Tíbetur fekk Sverri Egholm, táverandi landsbókavørður, fyri fjøruti árum síðani avmyndað bløð­ ini, so tann, sum vildi síggja tey, kundi fáa ein mikrofilm at seta inn í eitt lesitól, har eisini bar til at fáa eitt avrit. Hesi tólini hava verið vána­lig, og mangan í ólagi. Tey hava eisini verið dýr. Men nú eru øll tey, sum hug hava at síggja, hvat ið hevur staðið í bløðunum, bjarg­aði av tøkniligu gongd­ ini. Nýggja telduøldin hev­ur loyst upp fyri einum full­ komuliga nýggjum møgu­ leika. Í nøkur ár hevur borið til at gjørt bløðini atkomulig á heimateldum. Tað er hesin møguleiki, sum verður settur í verk nú mikudagin. Tey sum hava nakað at spyrja um, kunnu fara inn á blaðsavnið og leita eftir einum blaði, og finna eitthvørt orð sum stendur har. Vil ein dóttir fáa at vita um nakað hevur staðið um nær foreldrini giftust, so er bara at skriva navnið hjá øðrum, og so kemur tað fram. Eru minningarorð um abban? Tað er bara eitt klikk, so kunnu tey síggjast. Er tað onkur, sum vil fáa at vita hvat ið skrivað er um heimbygdina? So er at skriva navnið á bygdini og leita. Fyribils er neyðugt at taka hvørt blað fyri seg, men longu í hesum árinum er útlit fyri, at tað ber til at leita samstundir í øllum teimum bløðunum, sum eru í hesari verkætlan. Nú fer at bera til at skriva eina Føroya søgu fyri tíðarskeiðið eftir 1900. Við at gera tað velduga keldutilfar atkomuligt, sum bløðini hava, verður loyst upp fyri ótaldum møguleikum. Nú er spónurin settur í greytin, og tí er ikki at helma í fyrr enn vit hava nógvar aðrar keldur atkomuligar, so tað ber til hjá okkara uppvaksandi ættarliði at fáa svar upp á teir skilagóðu spurningar, sum eingin dugir betri at seta enn tey. Øllum Føroya fólki verður ynskt tillukku við hesum veld­uga framstigi! Minstalønin má hækka Brandur Sandoy løgtingslimur Nú Jacob Vestergaard hev­ur svarað skrivliga fyri­spurn­ inginum, ið undirritaði setti landsstýrismanninum um virksemið hjá Trygdar­ grunninum, eru fleiri áhuga­ verdar staðfestingar komnar undan kavi. Eftirfylgjandi hevur Trygd­argrunnurin sent út tíðinda­skriv, har grunnurin fegnast um frálíka úrslitið ið grunnurin hevur havt sein­ astu árini. Hvat vísir so roknskap­ urin? Trygdargrunnurin ið veit­ir minstuløn til sjómenn, og minstaforvinning til út­ róðrar­menn, varð settur á stovn í 2011. Grunnurin hevur verið virkin í 4 ár. Hesi 4 árini hevur Trygdar­ grunninum á hvørjum ári latið 10 mió kr færri út, enn grunnurin hevur fingið inn, og hevur avlopið hesi 4 árini tí verið omanfyri 40 mió kr. Grunnurin eigur í dag 92,7 mió kr, har meginparturin av peninginum er settur í láns­brøv. Í 2014 fekk grunnurin 26,3 mió kr inn, og yvirskotið hjá grunninum varð 12,5 mió kr. Útgoldnar vórðu áleið 11 mió kr í minstuløn og minsta­ forvinningi, sum eru 2,6 mió kr minni enn í 2013. Útreiðslurnar av at um­ sita grunnin í 2014 vórðu 4,8 mió kr, og varð hetta umleið 1 mió kr meiri enn í 2013, tá útreiðslurnar vóru 3,7 mió kr. Samsýningar til limirnar í stýrinum fyri grunnin, eru hesi 4 árini vaksnar úr 144.000 kr/ár, uppí 384.000 kr/ár, ella ein vøkstur uppá 266%. Ein kann undrast á, at útreiðslurnar av at um­ sita grunnin eru 44% av út­gjøld­unum úr grunn­in­ um. Hetta svara til at um­ sitingarútreiðslurnar hjá ALS, ið eru 20-30 mió kr skuldu verið 85 mió kr, um sama lutfallið skuldi verið gald­andi. Eisini kann ein av røttum seta spurnartekin við, hvussu stóra eginogn stýrið fyri Trygdargrunnin ætlar at hava í grunninum framyvir, og um tað ikki varð rættari, at peningurin varð latin útaftur til endamálið ið grunnurin hevur. Somuleiðis er tað undr­ unarvert, at samsýningarnar til limir í stýrinum eru hækk­ aðar munandi. Hvat endamál hevur Trygd­argrunnin Fremsta endamál hjá Trygd­argrunninum er at veita inntøkutrygd, tá inn­ tøkur fiskimanna svíkja. Álagt er eigarum av fiski­ førum, heimahoyrandi í Før­oyum, ið hava loyvi til vinnuligan fiskiskap sam­ bært lógini um vinnuligan fiskiskap, at rinda eitt gjald fyri allar avreiðingar, sum í dag er 1% av veiðivirðinum. Tað er tí fiskimaðurin sjálvur, sum betalur inn í grunnin, pengar sum fiskimaðurin ar­ beiðir fyri hvønn dag, undir um­støðum sum í flestu før­ um ikki eru fyri sartar sálir. Tí er tað bara rímuligt, at fiskimaðurin er tann sum fær ágóðan av at grunnurin hevur góð úrslit á hvørjum ári. Hvat sigur galdandi kunn­ gerð? Eftir tilmæli frá stýrinum fyri grunnin hevur lands­ stýrismaðurin lýst kunngerð sum ásetur, at minstalønin verður 925 kr/dag fram til 31. mei 2015, tá hon lækk­ar niður í 700 kr/dag. Minsti­ forvinningurin til út­róð­ rarmenn er ásettur til 14.000 kr/mðr fram til 31. mei 2015, tá hann lækkar niður í 12.000 kr/mðr. Hetta vil siga, at um stýrið ikki tekur av­gerð um at tilmæla lands­stýris­mann­ inum at broyta kunngerðina beinanvegin, so verða um­ støð­urnar hjá okkara sjó­ monnum munandi verri um einar 2 mánaðir. Nú mugu minstalønin og minstiforvinningurin hækka Nýtt stýri tekur í næstum við fyri Trygdargrunnin. Tað verður hetta stýri, sum tek­ ur avgerð um hvørjar upp­ hæddir verða galdandi fram­ yvir. Øll vita vit, at veðr­ið við Føroyar og í Norður­ atlantshavi yvirhøvur, er millum mest baldruta veð­ur tú finnur í heiminum. Um­ støðurnar hjá okkara siglandi fólki eru tí sera avbjóðandi. Skulu vit vænta at nakar framyvir kemur at sigla við skipum um hesar leiðir, má sjómonnum okkara tí verða tryggja ein mannsømulig løn sum minstamát. Tá stýrið fyri Trygdar­ grunnin fegnast um at minsta­lønin er hækkað mun­andi seinastu árini, stend­ur hetta í skarpari and­søgn við veruleikan sum er, at bæði tey ið eru ar­beiðsleys og arbeiðarin á landi sum arbeiðir undir munandi betri umstøðum og hevur fast undir fótum, eru tryggjað eina betri inntøku enn fiskimaðurin. Avbjóðingin er at gera tað lokkandi hjá okkara ungu alvum at velja sjógvin, heldur enn at vraka hann. Tí má proportionalitetur verða millum tryggjaðu inntøkuna á sjónum, og umstøðurnar hesir menn hava at arbeiða undir. Áheitan !! Eg vil hervið heita á komandi stýrið fyri Trygdargrunnin um at hækka minstulønina og minstaforvinningin mun­ andi. Tað gevur onga meining at grunnurin skal eta seg stóran og sterkan og bólgna av umsiting, við pengum sum sjómaðurin eigur. Minnist til at hetta er ikki tykkara pengar tit umsita. Gevið sjómanninum tað ið hansara er.