hósdagur 26. mars 2015síða 43

19 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 3 • 27. mars 2015 19 Hini hevur fáur lesari hoyrt nevnd. Men nú lættir í tokuna. Á fotomynd á síðu 33 síggja vit børnini hjá Jóan-Eriki og konu hansara, fimm prúðir synir og tvær døtur. Tey eru høgtíðsklædd, og sjálvsálit og stoltleiki lýsa av teimum. Øll vuksu tey upp úti á Bø, men fluttu í 1894, summi inn til Hans David, sum hevði arbeitt í Havn eina tíð og bygt sær sethús undir Glaðsheyggi. Men kanska kundu vit latið eina lúku upp. Andreas Niclasen, róptur Dia á Bø (1872-1946), hevði lært at pløga í Norra, var telefonmaður, træ- og jarnsmiður, dugdi at kalla øll sløg av handverki og skrivaði dag­ bók. Hann fór at vísa film í 1910, ferðaðist um oyggjar­ nar við sínum “kinematografi” og stovnaði bio­graf í Havn. Arnstein reksar upp heili 28 filmsheiti. Veri mær loyvt at skoyta Die Nibelungen uppí, sum í mars 1928 varð vístur í biografinum í Tórs­ gøtu fyri stúgvandi fullum húsi, og Metropolis, helst frá sama ári, ein mynd, sum Tingakrossur tók til, av “trælstilveruni hjá menniskjunum undir maskin­veld­ inum”. Leikstjórin var í hesum føri tann (ikki minst í dag) heimsgitni týski filmslistaligi slóðbrótarin Fritz Lang. Um hetta mundið var filmur ikki heldur enn t.d. jazzur hildin at vera seriøs mentan, nei, slíkt var fjant og fják. Men serliga tey ungu flokkaðust um bio­grafin hjá Dia á Bø. Í dag mugu vit ásanna, at hesin hegnismaður í roynd og veru er eitt stórt navn í okkara mentanarsøgu í 20. øld. Die Nibelungen hug­tók føringar, sum jú kendu søguna væl frá okk­ara kvæðum, og fólk vóru bergtikin av tí ljós­ leitta Siegfried og teirri – í samanburði við nútíðar vakurleikanorm – í so hyldligu og kjálkarundu Brynhild. Skrivingarlagið í hesi bók er av einum slag, sum undirritaði ongantíð fyrr hevur sæð í føroyskum teksti. Tey endurgivnu brotini, eftir eitt nú Regin Dahl, Poe, Karin Boye, William ella Abel Meerpol (“Strange Fruit”) gera, at lesarin stundum fatar meira við sínum hjarta enn sínum heila. Sitatleskarin er gávu­mildur, og vermdur av reglum eftir Martin Joensen ella Jens Eli Ellefsen lesur ein stundum, syngj­andi innantanna, meðan “sólin sær søkir kav” um farran av “farnari fornari tíð”. Men har er eisini nakað annað. Høvundurin rekur framundir, tosar uttanum, ballar orðini inn, men har hómast ein loynd klógv aftan fyri orðingar sum “sig so tað” ella “akk ja” ella “eg meini tað” ella “hatta var so tað”. Hetta er nevniliga ein bók um tey, sum eiga, og tey ognarleysu. Heilt greiður verður hesin tvídráttur í kapitlinum Støðið ríður undan, har greitt verður frá, hvussu H.C. Müller “forpaktar” ta innangarðsjørð úti á Bø, sum liggur til sýslumansembætið, til bóndan í Kirkjubø. Avleiðingin er, at tey røsku fólkini úti á Bø verða tving­að at flyta. Uppaftur greiðari verður hetta nakrar síður seinni, har vit lesa um tveir miðvingar, sum søkja um og fáa tvey leys festir í Kirkjubø, sum so gleppa teimum av hondum, tí teir sleppa ikki at bú­seta seg í bygdini. Her koma vit til tað, sum bretar rópa “the nitty-gritty”. Høvundurin leggur brot úr skjøl­um fram, men orðar seg varliga, tí, sum Diogenes Laertius tók til, “de mortuis nil nisi bene”. Eg fari nú at lata eina aðra lúku upp. Mads á Velba­ stað (1885-1961) var sonur Peter Hans á Bø og Helenu Larsen, úr Sandagerði. Undirritaði hevur kent henda mann, sum var systkinabarn pápa. Mads gekk undir breið­skuggaðum hatti og hevði vanliga “rakdropa”, eitt fyribrigdi, sum í dag er farið av móta. Portrettið av Madsi, hvørs eygu eru “sum tvær tjarnir á heiðum, har alt torv er upp skorið” – við harmonikuni, ið ljóðar syrgiliga “eins og stynjan alskapningsins” – er bæði gríp­andi og kostiligt. Her hevur høvundurin Viderø prest at styðja seg til. Á sumri miðskeiðis í fimmtiárunum var eg saman við øðrum ungum í Klaksvík og búði hjá Hjørdis, mostur míni. Klaksvíkarstríðið var tá ikki heilt av­ hæsað. Ein dagin kemur maður inn, og so sanniliga, tað er Mads, sum vanligt undir hatti. Hjørdis bjóðar hon­um ein drekkamunn. Samrøðan artaði seg nú nakað soleiðis: Hjørdis: “Hvat gert tú í Klaksvík, Mads?” Mads: “Eg skal til doktaran.” Hjørdis: “Hvat bagir tær?” Mads: “Onki.” Hjørdis: “Hvat vilt tú so hjá doktar­anum?” Mads: “Eg vil bara síggja mannin.” Hvat Halvorsen, sum tá mundi hava annað at hugsa um, helt um soleiðis at verða skoðaður av einum for­ vitnum turisti av Velbastað, sigur søgan onki um. Í verki við so mongum upplýsingum, slepst valla undan onkrum mistaki. Tann rokmikla ólavsøkan, tá ið tað danska flaggið varð skorið niður, var ikki í 1931, men í 1930, sama ár sum ein onnur flagghending var á Ting­vøllum í Íslandi. Og tá ið Christoffer Valkendorf verður nevndur “ódámligi banamaður Magnus Heinasonar”, hevur ein hug at mótmæla. Sambært verk­inum hjá Troels-Lund um Magnus Heinason var Valken­dorf ein rættsinnaður maður, sum gjørdi sítt til at verja føringar, m.a. – sum tað tykist – móti ágangi frá Magnusi. Mangt annað tilfar kundi verið tikið fram, sum ger hesa bók hugtakandi og vakra. Vit lesa um ta ser­merktu Rakul í Kirkjubø, um Asbjørn Kloster, sum íbirti ta føroysku fráhaldsrørsluna, og um Gamla Sloan, sum í 1884 prædikaði úti á Bø. Til seinast í bókini er yvirlit yvir staðanøvn og meira enn 100 síður við upplýsingum um ættir. Eitt tað mest hugtakandi er søgan um Thurið Dahl, sum andaðist ikki meira enn 15 ára gomul. Arnstein endur­gevur í hesum sambandi yrkingar eftir tvey av okk­ara mætastu skaldum, J.H.O. Djurhuus og Jóannes Patursson. Yvir fotomyndini á síðu 269 – av Thurið og Guðný á hestbaki – er eitt fleyr av poesii, ein glæma av tí vakur­leika, sum bara er til “handan verøld og heim”. Sami sorgblíði farri dvølur yvir hesum verki. Arnstein Niclasen: Fólkini Úti á Bø – eitt tíðarrák um bygdalív og ættir Sprotin 2013. 298 kr. Niclas Jóhan, Nicolina, Jóhannes, Elsebeth Helena, Hans David, Dia á Bø, Óli og Jóhanna. Í 1894 vóru øll flutt av Bø.