hósdagur 26. mars 2015síða 45

21 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 3 • 27. mars 2015 ar­beiða í handlinum í styttri og longri tíðar­skeið. Í gjøgnum tíðirnar hava rithøvundar og listafólk eisini ferðast til París og búsett seg her í styttri og longri tíðar­ skeið. James Joyce, Ernest Hemingway, Ezra Pound, Gertrude Stein, Pablo Picasso o.m.o. livdu eitt tíðarskeið í París sum intellektuel og bohémar; vallarar á ferð gjøgnum lívið og listina. Myndin av tí útlagna vallaranum er eitt aftur­vendandi tema í bókmentum og list í 20. øld, eins og fremmandagerðing og spenta støðan millum listafólkið og heim­staðin er ein kjarni í modernismuni. James Joyce var modernistiskt skald, ið skrivaði um heimstaðin Dublin, meðan hann var útlagin í París. Tá postkolonial gransk­ing tók seg upp aftaná 2. Veraldar­ bardaga, løgdust hugtøk sum diaspora og eksil bókmentir seg afturat áðurnevndu háttaløgum. Føroysk útisetamentan Hesi hugtøk og viðurskifti finna vit eis­ ini í føroyskum bókmentum, og tað er einki løgið í hesum, tí føroyingar hava tað sum fastan tátt at fara av land­inum á ungum árum. Gamaní hava vit lyndi til at fara á sama stað, tvs. til Dan­markar. Helst til Keypmannahavnar, harav bróður­parturin endar á Oyrasunds­ kollegiinum á Amager. Innan bókmentir er Ferð Mín Til Jorsala hjá Kristian O. Viderø okkara stóra vallaraskaldsøga. William Heinesen skrivaði síni verk á donskum. Útisetar hava í øldir verið við til at myndað bókmentirnar. Felags fyri nøvn sum Jens Christian Svabo, W.U. Hammers­haimb, J. F. Jacobsen, Janus Djurhuus, Christian Matras, Regin Dahl, Tóroddur Poulsen, Jógvan Isaksen, Sissal Kampmann, Vónbjørt Vang og Kim Simonsen er útlegd í styttri ella longri tíðar­skeið. Og tá er einki sagt um aðrar lista­greinir, eitt nú tónleikin, málninga­ list­ina, filmslistina o.a., men eisini her ger tað seg galdandi, at vit ferðast, bæði fys­iskt og listarliga. Diaspora samleiki er eitt áhugavert og nógv viðgjørt evni uttanlands, ið sigur nógv um samtíð og sjálvsfatan. Ein størri ansur fyri hesum viðurskiftum í før­ oyskum høpi hevði verið ynskiligur. Tað kundi veitt tiltrongdar nýggjar fatan­ir av hvussu hesi hugtøk verða nýtt í før­ oysk­um kjaki, og varpað ljós á støð­una hjá fólkum, ið flyta til Føroyar, eins og føroyingar búsitandi uttanlands. Vit eru heimsins størsti útflytari av úti­set­um til Danmarkar í mun til fólkatal. Tí er ein ávís andsøgn í at fara ókritiskt inn í ein danskan innvandrara diskurs. Her vil onkur so siga, at útisetar er ikki tað sama sum innvandrarar. Tó er vert at seta spurning við hesa skilmarking. Ein prinsippiellur spurningur Fyri at venda aftur til Koutonin, so ger hann vart við, at skilmarkingin fyrst og fremst er hierarkisk. Hann peikar á, at afrikanarar, arabarar og asiatar verða fataðir sum “innvandrarar”. Evropearar kunnu tó ikki vera innvandrarar, tí ein og hvør borgari við uppruna í vestur­ heim­inum verður sæddur sum ein úti­ seti. Flestu hvítu fólk avnokta, at tey njóta gott av einari slíkari rasistiskari skipan, og tað er einki løgið í tí. Koutonin legg­ur tó afturat, at neyðugt er at varpa ljós á týdningin av at avtaka hesa avold­ aðu harrafólksligu hugsjónina. Politiska dekon­struktiónin av hesi heims­áskoð­an­ ini má tí halda fram. Hetta er sjálvandi ikki løtuverk, ið Koutonin skýtir upp. Sjálvt í mentanar­ liga og romantiska París eru eyðsýndir trupul­leikar at dragast við. Ímyndin av París sum multietniskur “melting pot” á tremur við margfeldni var fyri einari álvar­samari avbjóðing, tá nakrir mans fóru inn á redaktiónina á einum blaðið og skutu frá hond í januar mánaði. Í sam­band við atsóknina var ljós varpað á viðurskifti í eitt nú forstaðunum uttan­fyri París, har tað er ivasamt við marg­feldn­inum og yvirskotinum. Har flestu innbúgvar verða sæddir sum “inn­ vandrarar”. Hesi munnu liva langt frá útiseta tilverum miðskeiðis í París, so okkurt bendir á at strukturellu trupul­ leik­arnir eru umfatandi. Eftir stendur prinsipielli spurningurin hjá Koutonin: hvør skal sleppa at vera “útiseti” og hvør skal noyðast at vera “inn­vandrari”? Í málinum býr vald, og tey, ið sita við málsliga valdið eru við til at definera heimin. Í Føroyum eru hesir spurn­ingar eisini viðkomandi, og nógv lógva­tøk eru fyri framman hvat diaspora sam­leika, útisetum og innflytarum við­ víkur. Vallari uttanfyri Pompidou sentrið í Paris, 2015. Myndin er veitt av A.F.O.B (Tommy O'Donoghue). Ein írskur filmmakari og fotografur, ið lesur film á altjóða deildini hjá University of Kent í París. Myndin er tikin uttanfyri Centre Pompidou. »Why are white people expats when the rest of us are immigrants?« Mawuna Remarque Koutonin á theguardian.com, 13.03.15