hósdagur 16. apríl 2015síða 28

Fríggjadagur 17. apríl 2015 sosialurin 43 28 Virgar Dalsgaard Uppvøkstur og útbúgving Tann 1. apríl í 1815 var tann viðgitni stats­maðurin OTTO Edouard Leopold von BISMARCK føddur í býnum Schønhausen í Sachsen-Anhalt á markinum til preusiska landspartin, Brandenburg ca. 100 km vestanfyri Berlin. Men Otto var bara eitt ára gamal, tá familjan flytti til eitt annað góðs í tí tá týska býnum Kniephof í Pommern. Hesin býur er blivin polskur í dag. Otto var av mætari aðals-ætt. Pápin var góðseigari við junkara-heiti og sjálvandi militert skúlaður. Mamman var av borgarligum embætisfólki við klassiskum dannilsi. Pápi Bismarck var ein blíðlyntur og jovialur epikuræari, uttan serligar akademiskar ambitiónir; - honum dámdi best góðseigaralívið við skógar- og jarðabrúki, altso tað einfalda agrar­ lívið við at veiða, ríða og velta. Mamman harafturímóti var ansalig, strong og sera ambitiøs. Hon kravdi, at børn hennara skuldu hava góðan skúla og helst eina akademiska karrieru. Sum seks ára gamlan fekk hon Otto innskrivaðan við Plamannschen Erziehungsanstalt í Berlin, har hann treivst illa. Skúlin hevði upprunaliga verið rættiliga liberalur eftir Pestalozzi- princippum, men tað var langt síðani, og tá ið Bismarck gekk har, var skúlin blivin ein autoriterur konservativur terpi-skúli við uttanats-læru og jarn­ hørð­um disciplini. Otto, sum var vanur við tað fría lívið á garði og bygd við áir, vøtn og skóg, helt henda skúlan vera sum eitt andiliga fjøtrandi fongsul. Óvitatíðin í Berlin førdi við sær, at Otto restina av síni ævi fekk andstygd móti øllum autoritetum, og bara leit á seg sjálvan og sína egnu uppfatan ella erfaring. Sum tólv ára gamal fór hann fyrst á Friedrich Wilhelm gymnasium og so í 1830 á tað humanistiska Ber­ linische Gymnasium zum Grauen Kloster, har hann tók studentsprógv í 1832 við góðum úrsliti, uttan at kýta seg. Sama árið immatrikuleraði hann seg á Universitetinum í Gøttingen, har hann fór at lesa jura. Í hansara studentatíð harðnaði tann klassiski tvídrátturin millum teir liberalu og teir konservativu studentarnar. Teir høvdu leingi hópast í sera ymiskum felagsskapum, men síðani "Sturm- und Drang-tíðina" síðst í 18. øld vóru summar av hesum fylkingum (serliga burschenschaften) blivnar rættiliga politiskar og revolutionerar. Bismarck luttók ógvuliga dúgliga í tí skemtiliga partinum av studentalívinum, men hann vanvirdi teir "dagdroymarar", sum billaðu sær inn, at teir vóru mentir at skapa verðina heilt um. Tað var ikki sjáldan, at onkur beyð honum av til duell, men Bismarck var høvdið hægri og hartil sterkari enn teir flestu, so hann vann hvørja ferð. Meginparturin av tí radikala og larmandi studentaliðinum luttók rættiliga aktivt í julirevolutiónini 1830, men tað kundi Bismarck ikki droymt um. Hóast hann væl visti, at alt Europa trongdi til reformar, og sjálvt um hann ikki var serliga preusiskt- kon­servativur í hugsunnarhátti, helt hann øll revolutioner tiltøk ella ekstrem sjónarmið vera úrslit av manglandi vitan, strategi ella umtanka. Revolutioneran aktivitet helt hann vera burturspilta tíð, sum bara seinkaði framburði ella reformum. Longu í studentatíðini var hann altso somikið resultatorienteraður strategur, at hann kravdi, at man bara miðaði eftir einum úrsliti, sum var realistiskt og stríðið vert. Bismarck var sjálvur, tá ið hann tímdi, ein sera miðvísur og intensivur studerandi. Um heystið 1833 fer hann at lesa víðari í Berlin, har hann tekur prógv sum juristur longu í 1835. Men sjálvt um hann var intellektuelt búgvin, var hann beint tá ikki ser­ liga hugaður fyri jura og slett ikki motiveraður fyri bureaukratiskum stats­arbeiði. Hann hevði so trygg fíggjar­lig kor, at hann kundi loyva sær at taka sær av løttum, meðan hann "sá seg um". Tey komandi árini hevði hann tí sera skiftandi størv, og hann tóktist at interessera seg meira fyri litteraturi og filosofi, enn jura. Hann ferðaðist um alt Týskland á fleiri romantiskum ferðum við ymsum kvinnum, sum hann kurtiseraði hesa tíðina, og tað sigst, at hann beinleiðis misti okkurt starv, tí hann var for leingi burtur á pikantum romancu-túrum. Hesi árini livir hann beinleiðis "tað søta lívið". - Eftir preusiskum leisti bar hann seg næstan "ósømuliga" ábyrgdarleyst og studentikost at. Tað var, sum um hann vildi innheimta okkurt av tí, sum hann kanska hevði lopið um, meðan hann las. Jarðabrúkstíðin sum góðseigari Men í 1838 tekur hann annað skinn um bak og fer sjálvboðin í preusiska militertænastu, har hann endar sum loytnantur í eini rossadeild (sum kaval- leristur). Eftir eitt gott ár í tí stranga preusiska herinum, hevði hann slett ongan hug og heldur ikki bindindi til eina juridiska skrivstovukarrieru, so hann fer heim á góðsið í Pommern, har hann í samstarvi við tann eldra beiggjan, Bernhard gerst íðin og interesseraður jarðabrúkari og -drottur. Familjan Bismarck átti fleiri garðar, so har var ríkiligt av arbeiði fyri báðar.   Um hetta mundið kom hann ann­ars út í orð fyri at føra eitt vilt, ógvis­ligt og næstan dekadent lív á garð­inum Kniephof, sum tí skjótt bleiv eyk­nevndur "KNEIP-hof" av lokalum øvundar-fólki. Men, sum áður nevnt, var hann ikki nøkur ónytta. Tvørturímóti. Hann bæði rationaliseraði og saneraði raksturin við stórum dugnaskapi. Hann skipar fyri nýggjum metodum í jarðabrúki, drenar jørðina, moderniserar bygningar og keypir nógv nýggj amboð. Eftir heilt fáum árum verða góðsini hjá Bismarck- familjuni tiltikin mynsturbrúk, sum geva stórt fíggjarligt avlop. Hesa tíðina hugsar Bismarck ofta um at blíva valdur sum lokalpolitiskur umboðsmaður í Pommern ella at fáa sær eina diplomatiska karrieru, tí hann keðir seg viðhvørt í tí provinsiella útjaðaranum, og m.a. tí fer hann í 1842 eina langa uttanlandsferð til Franka­ ríkis, Englands og Schweiz. Bismarck var fullkønur í bæði fronskum og eingilsk­um máli. Mitt í 1840´unum verða Bismarck og tann pietistiska aðalsfrúgvin Maria von Thadden ógvuliga góð, men hon var longu trúlovað við Moritz von Blankenburg, sum var ein av gymnasiu- vinunum hjá Bismarcki. Tann sterkt religiøsa Maria vágaði ikki at bróta sítt trúnaðarlyfti til Moritzar og gifti seg tí við honum, hóast hon var djúpt forelskað í Otto, sum mátti lúta. Bismarck var kortini boðin við til brúdleypið heystið 1844, og har fekk hann vinkonu Mariu til borðdamu, og eftirsum hann ikki fekk Mariu, so helt hann seg noyðast at kurtisera vinkonuna, Johonnu von Puttkammer í staðin fyri. Tað bleiv kortini ikki til meira teirra millum, fyrr enn heystið 1846, tá ið Maria doyði av sjúku. Hesin sorgartilburður førdi til, at Otto og Johanna komu at kennast so mikið nógv, at tey blivu rættiliga góð, og hóast tann farna Maria var KVINNAN fyri Bismarck og allarhelst ofta var til staðar teirra millum "in absentia", blivu tey hjún um summarið 1847. Tað intensa brævaskiftið í tí langa hjúnarlagnum millum Bismarck og konuna finst varðveitt in extenso og er ekseptionelt spennandi lesnaður, bæði biografiskt og søguliga. Brøvini geva eisini eina fína tíðarmynd afturvið. Innantýsk politisk tiltøk Sama árið sum hann giftist, var Bismarck valdur inn í tann preusiska landdagin (tingið) í Berlin. Hann var intelligentur, skjótur og hartil eitt ora­tor­iskt begávilsi; - hann gjørdi seg í fyrstani til næstan teatralskan odda­mann fyri ultra-konservativar áskoðanir, og tað førdi við sær, at preusiski kongurin Friedrich Wilhelm fekk eyga á Bismarck og í 1851 sendi hann sum umboðsmann fyri Preussen til tann felagstýska landdagin í Frank­ furt, har eisini Eysturríki var umboðað tá í tíðini. - Eysturríki vildi ikki hava, at Preussen gjørdist for ráðaríkt, men Bis­marck dugdi væl at skáka sær undan ella fáa sær viðhald frá øðrum av teim­um mongu týsku statunum. Tað var rætti­liga vanligt tá, at teir liberalu flokk­arnir høvdu meirilutan, meðan stýrið kortini var konservativt, tí man hevði enn ikki fingið parlamentariskt demokrati. Men Bismarck vildi ikki bara trumfa sín vilja ígjøgnum; hann royndi heldur at sannføra menn um skilagóðskuna í sínum sjónarmiðum og uppskotum. Hann hevði ótrúlig evni til at argumentera og fekk ofta polit­ iskar andstøðumenn at styðja seg, men hann vanvirdi kortini formaliseraða parlamentarismu ella meiri­lutastýri. Hann gjørdi, sum frá leið Preussen til tann avgjørt leiðandi týska statin, m.a. við alskyns alliancum við aðrar av teimum mongu ríku týsku industri­ statunum. Hann miðaði eftir einari týskari meginfylking, men helst uttan Eysturríki. Hetta diplomatiska risaarbeiði røkti hann hegnisliga í samfull átta ár, men hann var eftirhondini blivin kendur fyri at vera beinleiðis fíggindi av Eysturríki, so tí flytti man av taktiskum grundum Bismarck til Skt. Petersburg í Ruslandi sum diplomat í 1859; - og har sat hann trý ár og smálúnaði; - hann skal hava sagt, at hann var "lagdur á ís" við Neva-ánna eina tíð. Árini í Petrograd vóru kortini ikki spilt fyri Bismarck, tí hann fekk sera góðar persónligar kontaktir við ta russisku stjórnina og tsar-familjuna. Við sínum hektisku arbeiðs-evnum lukkaðist tað honum at læra seg russiskt so væl, at hann sum frá leið bara samráddist við lokalar stjórnarmenn á russiskum. Hetta kom honum seinni til góðar. Heima í Preussen var Bismarck nógv saknaður, og serliga generalurin Albrecht von Roon, sum var verju­ ministari, vildi fegin hava Bismarck at hjálpa sær og konginum, Friedrich Wilhelm IV taktiskt móti teimum liberalu politikarunum fyri at fáa enn og fleiri pengaveitingar til tað sterka preusiska militerið. Roon royndi at fáa kongin at útnevna Bismarck til ministarapresident. Tað tordi kongurin illa, tí hann helt Bismarck vera for harð­ rendan og reaktioneran fyri tann libe­ rala landdagin í Preussen. Kongurin visti ikki, hvussu pragmatiskur Bis­ marck eftir­hondini var blivin og kundi vera, tá ið tað kravdist. Í fyrsta umfari var hann um várið 1862 sendur til Paris sum ambassadørur, men longu sama heystið var hann kallaður til Berlin sum statsministari og konstitueraður preusiskur ministara­ presidentur, men bara ein hálvan mánaða seinni gav kongurin seg og gjørdi Bismarck til bæði uttanríkis­ ministara og permanentan ministara- president. Harvið var hann blivin tann sterkasti maður í Preussen, burtursæð frá sjálvum kongi, sum næstan aldrin fekst við gerandispolitikk. Tað vardi ikki leingi, so høvdu Roon og Bismarck útmanøvrerað tann liberala landdagin við ambitiøsum fíggjarviðtøkum heilt uttan um tingið. Hóast hvassa liberala andstøðu fírdi Bismarck ikki fyri at útvega militerinum ovur­ stórar pengaveitingar, uttan at lurta eftir teimum fólkavaldu um­boðs­ monnunum. Teir liberalu gramdu seg um, at Bismarck reelt hevði avtikið stjórnarskipanina og stýrdi uttan um hana. Tann sterka politiska greipan, Roon/ Bismarck mobiliseraði og moderniseraði herin við tí allarnýggjastu teknisku útgerð og gjørdi Preussen til eitt tað sterkasta militerveldið í Europa. Tey fyrstu kríggini Hetta vísti seg longu árið eftir, tá ið Fríðrikkur VII av Danmark doyði uttan arvingar. Tá vísti Bismarck seg frá síni harðrendu og ósentimentalu síðu. Av søguligum grundum skuldi Dan­mark sjálvt arvast av glücks- borgaranum Christiani IX, meðan tey donsku hertogadømini Slesvig og Holstein kundu arvast sambundin, bæði av Christiani, men eisini av einum týskum hertoga, Fríðrikki av Augustenborg, sum teir flestu týsku statir styðjaðu. Danmark við Christiani IX vildu fegin hava Slesvig, men ikki Holstein, har meginparturin tosaði týskt, men Christian IX og tann danska stjórnin vildu tí hava Slesvig loyst frá Holstein og lagt beinleiðis undir Danmark. Bismarck vildi ikki býta hertogadømini sundur, men beyð tí donsku stjórnini at fáa bæði hertogadømini í einum leysum sambandi við Danmark, tí hann visti væl, at tað bar til at klúgva sundur seinni, men Danmark helt treiskliga fast við síni krøv.  Bismarck hevði fingið Eysturríki í sín part, tí teir vildu ikki hava, at Preussen fekk territorialan vinning, uttan um teir. Preussen ávaraði Danmark, sum helt fast við sína hopleysu støðu, tí man roknaði við antin franskari ella eingilskari hjálp. Tað er valla nakar ivi um, at Bismarck vildi hava kríggið, so aðrir statir, ikki minst Frankaríki kundu síggja, hvussu sterkur tann preusiski herurin var blivin. Preussen og Eysturríki herjaðu á Danmark tann 1. februar 1864, og kríggið Statsmaðurin Otto Bismarck 200 ár SØGA