týsdagur 13. juli 2004síða 6

10 Nr. 131 - 13. juli 2004 Nr. 131 - 13. juli 2004 11 Formaðurin í Fiskimannafelagnum, ið er tikin úr leikum sum samfelagsrevsari, finst í blað- samrøðu at okkara undómi, tí hann ikki tekur lut í eitt nú arbeiðinum hjá Amnesty Internati- onal í Føroyum. Formaðurin fyri Reyðakrossi var í útvarpinum í gjár og bar uppundir tað sama. Báðir felagsskapir gera eitt stórt og dygdargott arbeiði hvør á sínum øki. At hjálpa samvitskufangum og at hjálpa, har krígg og neyð valda, skuldi kunnað engagerað føroyskan ungdóm. Men so er ikki, og tað tykist, sum at tað fer at ganga afturá við hesum báðum felag- skapum. Tað má vera upplagt at spyrja, hví støðan er vorðin so, sum nevndu formenn lýsa hana. Eru tað foreldur og skúli, sum svíkja? Er tað tann ráðandi ungdómsmentanin? Er tað samfelags- gongdin sum heild? Vit liva, sum tey flestu vita, í eini tíð, har individualisman og egoisman eru høgt í metum. Hetta er tann ráðandi vestur- lendska mentanin í løtuni. Tað kollektiva er out. Tað individuella er in. Her finna vit ivaleyst eina av orsøkunum til tann ringa standin. Kapping fram um samstarv og netverk fram um felags- skapir og stættarmedvit. Soleiðis er heildarmynd í dag, men hon er sjálvsagt ikki galdandi fyri alt og øll og hendan myndin varir ikki í ævir. Áðr- enn vit vita av, er einhvør onnur ungdómsmentan komin í hásæti og onnur rák seta ungdómsins dagsskrá. Við hesum bakstøði skuldi tað verið greitt, at eisini felagskapirnir sjálvir hava eina stóra ábyrgd og eiga at taka í egnan barm. Hvat gera teir fyri at fáa ungdómin við? Hvat gera teir fyri at røkka teimum mongu ungu, sum kundu verið eitt ómetaligt tilfeingi hjá báðum felagsskap- um? Hvussu nýta teir sínar heimasíður, ið eru ungdómsins miðil? Duga teir at tala tað mál, sum tey ungu skilja? Politikkarar duga ikki hetta kynstur og tað knípur hjá lærarum og pedagogum – fyri ikki um at tala foreldrum! Hinvegin kann einki samfelag klára seg uttan ein engageraðan ungdóm. Tískil mugu for- eldur, skúli og slíkir vælgerandi og sera týdn- ingarmiklir felagskapir sum Amensty og Reyði Krossur taka í egnan barm og fara undir eitt miðvíst arbeiði fyri at røkka teimum ungu, sum jú einaferð skulu føra hetta týdningarmikla ar- beiðið víðari. DAGSINS MEINING Sosialurin At taka í egnan barm VIÐMERKINGAR Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Fíggjarleiðari: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Durita Simonsen durita@sosialurin.fo Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Solby Eliasen solby@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Páll Holm Johannesen pall@sosialurin.fo Heini í Skorini heini@sosialurin.fo Terji Nielsen terji@sosialurin.fo Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Eydna Skaale eydna@sosialurin.fo Hans Kárason Mikkelsen hans@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Terji Nielsen terji@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 220727 e-post: aki@sosialurin.fo e-post: dagfinn@sosialurin.fo Sosialurin í Eysturoy: Postsmoga 143, Saltangará tel. 447820 fax 449520 tel. 228909 e-post: vilmund@sosialurin.fo Sosialurin í Vágum: 360 Sandavágur tel. 333820, 220507 fax 333720 e-post: edvard@sosialurin.fo e-post: vagar@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 341800, Fax 341801 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo varp@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Innsent tilfar Av tí at vit fáa rættuliga nógv innsent tilfar sendandi – meira enn vit fáa í blaðið – hevur blaðleiðslan verið noydd at gjørt nakrar avmarkingar. Enn sum áður skal fult navn skal vera undir øllum innsendum greinum – annars verða tær ikki prentaðar. Harnæst tilskila vit okkum rætt til at ikki at taka við tilfar, sum eisini er sent øðrum bløðum ella hevur verið prentað aðrastaðni. Drúgvar greinar – greinar sum eru longri enn áleið 5.500 tekn, verða raðfestar lægri, og koma bert í blaðið, um pláss er fyri teimum. Tað er ein fyrimunur um vit fáa tilfarið umvegis teldupost ella á diskli. Hitastig við kulda og annað møsn Heri Mohr Góði Tórður Jóansson, skyldmaðurin. Í Dimmalætting (Skáan- um) hevur tú í nøkur ár átt áhugaverda teigin "Mál- hornið", har tú viðgert mál og vandamál - serstakliga føroyska málinum viðvíkj- andi. Hóast tað, tú skrivar, yvirhøvur er á akademisk- um, "professionellum" støði, skilja vit vanligu á gólvinum, - sum Nyrop Rasmussen tók til á sinni, óivað tað nógva av tí. Í Málhorninum nr. 125 fáa vit at vita, at Skáin fer í summarferiu. Tú brúkar orðið summarfrí, men eg haldi, at summarferia er tað betra orðið, tí at hava frí nakrar dagar av eini og hvørjari orsøk, hevur einki við feriu at gera. Frí og feria eru hvør sítt og hava lítið við hvørt annað at gera. Eins og hetta "man vera sætta ella sjeynda árið", tú hevur havt viðgerð um mál í skrift og talu, so eru onn- ur, sum í sama tíðarskeiði hava skrivað stórt tal av brøvum um ágangin móti okkara mentan (kultur) og sosialu korum, t.v.s. okk- ara dagligu tilveru her í Føroyum. Okkara 1000 ára gamla mannatilvera er álvarsliga hótt innanífrá. Og orsøkin er, segði ein maður nú ein dagin, degen- ererað, nostalgisk national- isma við hættisligum egin- leikum. Hann fór smáflenn- andi í neystið eftir snøris- súluni og skríninum, ætlaði sær eitt rend í fjørðin at lofta kyrrindunum. - Der bode en underlig gråsprængt en….. Nokk um tað. Tú sigur, at tú hevur fonglast við at lesa gud- frøði. Ja, soleiðis kann tað eisini sigast. Tillukku við próvnum. Tak tað ikki illa upp, at eg seti tær nakrar spurn- ingar: Hvat heldur tú um avgerðina at broyta navnið á tí almenna stovninum Landsverkfrøðingurin til Landsverk? Ber hetta navn- ið ikki brá av einum látur- ligum torso við ongari meining ella innihaldi, kundi tað ikki eins væl itið Sjóverk ella Luftverk. Tað næsta verður ætlandi, at býráðið, sum pr. traditión eltir landsstýrið, fer at broyta Býarverkfrøðingin til Býarverk? Hevði tað ikki verið nærliggjandi at broytt navnið til Føroya Verkfrøðingsstova, vit hava jú fleiri almennar stovur: Føroya Gjaldstova, Matrik- ulstovan, Almannastovan o.a. Hvar er hugflogið og máloyrað? Føroya Verkfrøðings- stova við einum stjóra v.m. hevði óivað verið skilagott. Og hvat heldur tú um hetta at broyta starvsheitið sjúkrasystir til sjúkrarøkt- arfrøðing? Á einum sjúkra- húsi virka sum kunnugt nógv fólk innan røktar- frøði: Læknar, sjúkrasystr- ar, røktarar, psykiatarar, patologar, fysioterapeutar, ergoterapeutar, portørar og onnur. Hesi eru øll hvør á sínum øki sjúkrarøktarfrøð- ingar. Florence Nightingale var sjúkrasystir, Edith Cav- ell, sum varð skotin av týskarunum í 1915, var sjúkrasystir, og mundi Móðir Teresa ikki útinna sjúkrasystraarbeiði? Ikki tær at siga, í Ong- landi skilja tey ímillum nurse og male nurse. Sjúkrarøktarfrøðingur sum starvsheiti sigur okkum einki um starvið; er hann lækni ella sjúkrasystir ella terapeutur o.s.fr.? Sjúkrarøktarfrøðingur! - tungan ballar sum í eini spiritusroynd. So eru tað veðurtíðindi. Tá ið eg fái at vita, at baro- metrið fer niður eftir í stað- in fyri at fella, og gongur upp eftir í staðin fyri at reisa, og hitin er eitt kulda- stig, verður barometurfall í mínari stovu. Hvat heldur tú um hetta, og ræðist eisini tú orðini varma og termo- metur, sum sigur okkum, hvussu temperatururin er? Tað er ikki ov nógv sagt, at termometur er í hvørjum heimi. Tá eg var smádrongur, fóru havnarmenn í Geil fyri at vita, hvussu barometur- standurin var, og um kuldi ella varmi var í luftini. Har, skorin inn í ein vegg vard við glasi, vóru barometur og termometur. Politikarar og fjølmiðlar eru farin at brúka orðið einskilja, tá ið talan er um at selja almennar ognir. Kennir tú orðið, og hvaðani kemur tað ? Fyri at siga sum er: Orsøkin til at eg skrivi tær hesi fáu orð, er yvirskriftin til Mál- hornið nr. 125: Afturhvarv. Eg havi ongantíð hoyrt ella sæð hatta orðið. Hvussu skal tað skiljast? Og so tað seinasta orðið í greinini: Avgust. Hví stavar tú august mánaðin við v, hevur orðið nakað við avgust (kaskelot), heimsins stórsta tannhval, at gera? Grannalondini sunnan fyri og eystan fyri okkum skriva eins og vit ársins áttanda mánað við u (august). Tað hevði verið hugaligt at fingið svar upp á tað, sum eg spyrji teg um, kanska í Dimmalætting, nú Skáin er farin í summar- feriu. Ungdómurin - mítt álit Erhard Jacobsen Eg má siga, at tað er langt síðan, at vit í her í landin- um hava hoyrt so viðkom- andi samrøðu sum hana, sum Sosialurin hevði við Óla Jacobsen, formann í Føroya Fiskimannafelag, seinasta leygardag. Og ongin kann siga annað enn, at Óli hevur grein í sínum máli. Orsøkin til, at eg fekk hug at gera nakrar viðmerk- ingar til hesa samrøðuna er, at eg haldi, at adressan er skeiv. Tað er skeivt at ákæra ungdómin fyri líkasælu og fyri ikki at vísa solidaritet, tí ungdómurin er - tað eg haldi meg vita - helst væl meira at sær komin moralskt enn vit tilkomnu. Óli Jacobsen gloymir kanska tað týdningarmesta í hesum sambandi: okkara samfelag er ikki eitt solid- ariskt samfelag! Tíbetur hava vit ein hóp av einstak- lingum, sum eru solidar- iskir (eisini um vit síggja burtur frá upplopunum, tá ið vit eina lítla løtu eru heimsmeistarar í hjálp- semi). Eitt samfelag, sum ikki er solidariskt, kann ikki rokna við, at ibúgvarnir gerast solidariskir. Eru teir tað, so er tað antin tí at teir eru góð fólk, ella tí at tað gevur teimum onkrar fyrimunir at vera solidariskir. Okkara samfelag eggjar ikki til solidaritet Eg kundi nevnt ein hóp av dømum um, at okkara sam- felag ikki eggjar til solidar- itet, men skal bara nevna nøkur heilt fá. Vit hava seinastu dagar- nar hoyrt um, at vinnufólk bara kunnu lata vera við at lata inn mvg-uppgerð. Úr- slitið er, at einar 40 mió. kr. eru ikki goldnar i mvg, og tað løgna er, at hetta óskilið óátalað sleppur at halda fram. Onkur annar skal so gjalda hesar 40 mió. kr. sum mangla. Hetta er tískil eitt slag av tvungnum sol- idariteti, sum í hesum føri tíverri vendir skeivan veg. Eitt annað dømi er skattalógin, sum herfyri við vilja varð løgd soleiðis til rættis, at múgvandi skuldu kunna taka stórar peninga- upphæddir úr virkjum til privata nýtslu, uttan at gjalda skatt. Fólk vistu um hetta skattaholið, men mill- um politikarar var krav um, at holið skuldi ikki tettast! Burtursæð frá, at slík lóg- gáva oyðileggur samfelags- liga moralin og ger, at onn- ur mugu rinda tað, sum manglar í almenna kassan- um, so førir hon við sær økta privatnýtslu, sum hev- ur skaðiliga ávirkan á prís- leguna í landinum. Tvs. tví- falt skaðiligt. Eg kann eisini nevna fiskimannafrá- dráttin, sum møguliga er skilagóður í eygunum á teimum, sum standa saman um júst hendan ágóðan, hvat veit eg, men solidar- iskur er hann ikki. Og so kann eg í sama viðfangi nevna, at ting- maður og formaður fyri tingnevnd herfyri fyri opnari mikrofon viðgekk, at tingmenn hava ikki gjørt sítt arbeiði til lítar, ja, høvdu forsømt sínar em- bætisskyldur, nú tað er av- dúkað, at ein stórur partur av søluni á fiskamarknað- inum eru proformasølur. Vóru tað ikki júst ting- menn, sum í ringastu krepputíð játtaðu sær sjálv- um stóra lønarhækkan og eftirløn, tí at hetta skuldi gera teirra arbeiði meira professionelt? Onnur dømi kundu verið nepotisma í tí almenna starvssetanarpolitikkinum. Ella at ung, sum hava áræði og hug at gera avrik, ofta uppliva, at tað almenna hevur ikki brúk fyri teimum ella teirra førleikum, tí at krøvini til avrik í almenna sektorinum ofta eru smá, ógreið ella slettis ongi. Úr- slitið er, at hesi einaferð ágrýtnu, sum høvdu visi- ónir, sum frá líður gerast kynisk, og kynisma er ikki fremjandi fyri hugin at vísa solidaritet. (Eg tosi her um tað almenna, tí eg kenni ov lítið til viðurskiftini í priv- atari vinnu). Afturat hesum kundi eg nevnt tann miðvísa ágang, sum ávísir bólkar í okkara samfelag uppliva: t.d. hjún, sum liva saman ógift, sam- kynd ella fólk, sum vóru ímóti apartheid. Uttan nakra sum helst eftirkannan vórðu og verða hesi løgd undir at vera syndarar, svínsk, nassarar, tápulingar, ella tað, sum verri er. Slíkt fremur heldur ikki solid- aritetin! Solidaritetskenslan á fjølmiðlaøkinum Annað dømi, sum eisini lýsir solidaritetskensluna, er á fjølmiðlaøkinum. Um vilji var til tess, so høvdu allir føringar í dag havt at- gongd til eitt úrval av teim- um bestu sjónvarps- og út- varpsrásunum í øllum heiminum, og uttan at skula gjalda nakra stórvegis upp- hædd fyri tað. Ein skipan sum SVF t.d. kundi um- sitið. Men so skuldi ikki verða. Tað (almenna) priv- ata skuldi sleppa framat, og úrslitið er hareftir. Í okkara húsi rinda vit í løtuni einar 10.000 kr. um árið fyri loftbornar fjølmiðlar, og eg rokni við, at fleiri onnur eru í somu ólukkuligu støðu. Heldur ikki her eydnaðist at gera eina solidariska loysn, og mær kunnugt var ein slík loysn enntá ongantíð upp á tal. Nú fer so SVF at senda DR1. Tú kanst ikki annað enn rista við høvdinum og siga: Apríl! Apríl! Vit hava tað gott Men hví grenja. Í okkara samfelag nýtist okkum ikki at vera solidarisk, tí vit hava tað øll gott, í hvussu er materielt. Ja, vit liva sum greivar (ikki minst um vit samanbera okkum við onnur lond). Land og kommunur kappast um at nøkta okkara tørv, ja, enntá tørvin hjá teimum, sum ikki hava nakran tørv. At duga at orða sín tørv og seta fram krøv og síðan fáa pressuna at bakka hesi krøv upp er ein tann týdningarmesti før- leikin í okkara nútímans samfelag. Ja, at krevja er sjálvur dynamikkurin í okkara samfelag. Og hjá okkum, sum hava fingið væl av okkara krøvum nøktað, er tá bara eftir at spyrja: hvat meira kunnu vit so krevja? Tí vit eru so í dag, at fáa vit tað ikki frá tær, ja, so fara vit bara til onkran annan. Men um hetta er tað besta ella tað rætta, tað kunnu vit sjálv- andi seta spurnartekin við. Men at lasta ungdómin. Nei, tað sum eg kenni til tey ungu, so fáast tey við skilagóð ítriv (skúla, ítrótt, tónleik, list, kristiligt virk- semi o.a.) Tey flestu eru sera seriøs, so seriøs, at tað verður lagt merki til tey í útlondum. Og í einum landi sum okkara, har undirluta- kenslan alla tíðina liggur og lúrir í vatnskorpuni, er tað gott at hava stjørnur (bæði heilar og hálvar føringar), sum kunnu stíva sjálv- kensluna av. At tey ungu ikki tíma at fáast við politikk, fari eg ikki at siga tey ring fyri. So Óli, eg eri líka harmur sum tú um ikki at vera nóg solidariskur. Men lat okk- um ikki krevja tað ómøgu- liga. Sum samfelagið er, so verða íbúgvar tess. Sum stríðsmaður veitst tú, hvussu trupult tað er. Eg sigi fyri meg, at eg eri langt síðan givin at royna at broyta heimin og tær offisi- ellu Føroyar, tí mín ávirkan er lítil og ongin, men eg má kortini siga, at eg tryggur seti mítt álit á ungdómin. Pedagogútbúgvingin VIÐMERKINGAR Hvør útbúgvingar- stovnur kann tryggja sær bert at senda "egnaði" fólk út í samfelagið ? Ása Hátún Vit hoyrdu nú her út- varpinum, at tvey fólk høvdu úttalað seg so negativt um pedagogút- búgvingina í Føroyum, eitt nú at hon er vánalig, fólk koma út við prógvi, sum ikki áttu at verið sloppin ígjøgnum, og ein persónur, sum hevur lisið í Danmark og er komin heim at gera sína útbúgving lidna, held- ur, at krøvini eru lægri her, men at tað tó "er blivið betri", sum hon visti at siga. Hesar útsagnir vóru nóg mikið til, at ein ágrýtin journalistur heldur seg hava eina søk og fer í hernað. Sjálvandi er tað upp- gávan hjá fjølmiðlunum at hava eitt vakið eyga við øll- um málum av týdningi í okkara samfelag, og eisini skúlaverkið má tola at verða lagt undir luppin. Men tá eitt álvarsmál sum pedagogútbúgvingin, hetta grundstøðið í okkara undir- vísingarskipan, verður tikið upp til almenna viðgerð, má tað vera eitt krav, at journalisturin hevur eitt kvalifiserað innlit í viður- skiftini, og at hon/hann í slíkum uppleggi til eitt møguligt kjak fer bæði í djúpd og breidd í staðin fyri á so smølum grundarlagi bert at gera ein kortlutan og aggresivan vørr, sum so er tað, ið fólk sita eftir við. Sjálvur mentamálaráð- harrin var eisini í andglett- inum. Tað var ikki nógv, hann fekk orðið fyri seg; men eins og Pauli Nielsen, rektari, í fyrru samrøðu greiddi frá, váttaði Jógvan á Lakjuni, at lærara- og pedagogútbúgvingin í hes- um døgum verða endurskoð- að, og at arbeiðið skal vera liðugt til heystar. Í áratíggir hevur tað regluliga verið frammi, at føroyskur skúlaskapur alt ov lítið byggir á heimliga grund, men meira bert er ein endurspegling av donskum viðurskiftum. Pedagogútbúgvingin er ein ungur táttur í føroyskum skúlaskapi, har námsføði- liga og listarliga væl skikk- að fólk nú í eitt áramál við støðugum atliti eisini til tíðarrákið uttan um okkum hava lagt sál og orku í at menna eina skipan, hvørs fyrsta endamál er kunna veita børnum og ungum á øllum førleikastigi best møguligt andaligt og handaligt støði til at kunna liva væl í hesum landi. Skúlin er enn í sínari roynd- artíð, sum allur skúlaskapur eigur at vera tað. Framhald- andi hava tey, sum hava hetta uppalingarvirksemi um hendur, regluligar eftir- metingar um gongdina, og hugaligt er tað hjá teimum, at pedagogiskir próvdómar- ar uttanífrá hava givið hes- um føroysku skúlaroyndum síni allarbestu skoðsmál. Fjølmiðlaheimurin eigur tí at vera varin og ansa sær, at hann ikki spennir bein fyri heldur enn at stuðla. At fokusera upp á eina útsøgn sum hana, at pedagogút- búgvingin sendir fólk út á marknaðin, sum als ikki áttu at verið sloppin ígjøgn- um nálareygað, má vera sera ørkymlandi fyri peda- gogiskar stovnar og teirra avvarandi, tí hvør veit, um ikki júst teirra stovnur nú kann hava "trekt ein nitt- ara". Vit kunnu her seta spurningin: Hvussu stendur til við øðrum fólki, eitt nú miðnámslærarum, prestum, løgreglufólki, journalistum etc., sum at kalla øll hava sína útbúgving úr Dan- mark, kunnu teirra prógv altíð veita trygd fyri dugna- skapi í verki? Tað er nú at vóna, at fjølmiðlarnir fara at taka hetta týdningamikla evnið upp til viðgerðar aftur til heystar, tá endurskoðanin av lærara- og pedagogút- búgvingin liggur á borð- inum, har skúlaverkið sum heild og umboð fyri allar brúkarar sleppa til orða. C M Y K 11 10