hósdagur 23. apríl 2015síða 54

14 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 4 • 24. apríl 2015 Knut Hamsun: Men lívið livir. Týðari: Edvard Olsen. 507 síður, 198 krónur, Sprotin, 2015 Tá man fer í holt við at lesa Hamsun, er tor­ført at kveistra ta sann­roynd til viks, at hetta er maðurin, sum um­framt at hava skrivað kult­klass­ikaran Sult (1890), eisini við tíðini gjørdist ein yvir alt mark aftur­haldssinnaður rit­høvundur, sum hataði alt modernað og varð dømdur sum nasistur eftir krígs­lok. Maðurin, sum mælti lands­monn­um sínum til at samstarva við týska hersetingarvaldið og sum, tá kríggið endaði, skrivaði minn­ ingarorð um Hitler. Maðurin, sum til sín doyggjandi dag ikki veik frá sínum djúpt reaktioneru, nasist­ isku sjónarmiðum. Sami maður, sum var harðliga ímóti kvinnu­frí­ geringini, sum helt, at tjóðin kom í fyrstu røð, demo­kratiið í aðru røð. Men bókmenta­liga sæð ger hetta hann ikki til ein verri rithøvund ella til ein bein­leiðis nasistiskan høvund fyri tað. Neyðugt er at skilmarka mill­um rithøvundin Hamsun og Hamsun sum politiskt menniskja. Ella verður tað sum at seta fanan at lesa Bíbliuna. Men lívið livir er seinasta bind í sonevndu August-triologi­ini, ið fevnir um bøkurnar Landa­strok­ ini  (1927),  August (1930) og  Men lívið livir (1933). Hetta eru langar sosialsatiriskar skaldsøgur við Augusti sum høvuðspersóni í øllum trimum bókunum. Verk­ini skilja seg burtur frá teim­um meiri prosalyrisku og indi­vidualist­ isku skaldsøgunum frá 1890- unum sum Sult, Pan og Mysterier, sum verður roknað millum mest víð­gongdu og slóð­brótandi modernist­isku verk í heims­bók­ ment­unum. August-triologiina skriv­aði Hamsun á gamalsaldri. Hann var tá langt síðan vorðin tjóðar­skald Noregs og vann longu í 1920 Nobel-virðislønina í bók­mentum fyri Markens grøde (1917), sum er ein lov­songur til búnaðarmannin. Heðin Brú týddi til føroyskt. Framburðsfíggindalig skaldsøgurøð August-triologiin fevnir um tíðina frá 1860unum til beint fyri fyrsta heimsbardaga og lýsir stríðið á Norð­ land­inum um tað mundið, tá ið ídnaðarsamfelagið tók seg fram. Frásøgnin er bundin saman av kátlynta landa­strokinum, stórskrønaranum og sjarmørinum Augusti. Tað er August, sum er katalysator og miðdepil fyri øllum tí, sum hendir. Sum ein annar Peer Gynt er tað hann, sum virkisfúsur og fullur av hugskotum sjó­ setir stórar verkætlanir: verksmiðju, bankavirksemi, og í seinasta bindi kastar hann seg út í stórseyðahald. August spreingir allar karmar, sum flest øll onnur royna at innrætta seg eftir, men ofta eru visiónirnar ov tungar at lyfta. Tá ið okkurt ikki gongur eftir vild, sleppur hann sær víðari uttan at hyggja aftur um bak. Við sær tekur hann ofta mong við í fallinum. August er nevnliga barn av síni tíð, hann ímyndar rótloysið, sum nýggja tíðin fyrst í 20. øld bar við sær, har nøgdsemi við tað, ið jørðin gav ár undan ári ikki var nóð mikið. August vil nakað annað og meir, slær seg ongantíð til tols við nakað og er fastlæstur í ævigari jagstran eftir onkrum størri og betri. August er ímyndin av tí, sum Hamsun sjálvur hevði stóra andstygd fyri. Í sam­ felags­kjaki gav Hamsun týði­liga útrykk fyri sínum afturhaldssinni og fanst hvass­liga at øllum tí modern­aða. Hann kundi ikki torga intellektualismu, urbanisering, industrialisering, kapitalismu, demo­krati og pasi­fismu. August- skald­søgurøðin ber eis­ini brá av hesum hugburði og er í sínum grund­vølli ein materialismu­ kritisk, fram­burðs­fígginda­lig skald­søgurøð. Hon vil tað einfalda og støðu­fasta og van­virðir alt tað modern­aða, sum er flakk­andi og reikandi, men lýsir hetta tó við stórum ambivalensi. August er inkarna­tiónin av tí modernaða, hann er rótleysi ein­stak­ling­urin, ið um­boðar allar tær ringu lastir­ nar, sum framburðurin bar við sær. So við og við broytist hetta tó, og August blívur bara for sjar­mer­ andi. Bæði høvundurin og lesarin mugu yvirgeva seg. Hamsun gerst ov nógv rithøvundur til at vera ver­andi í formyndaraleiklutinum. At enda verður August lýstur sum ein fantastiskur figurur, ein brús­ andi kelda og berari av stórum kunn­leika. Eins bráðsnarur og fram­burðs­sinnaður, sum hann er, eins hjálpsamur og ósjálvsøkin er hann eisini. Nærum alt ritverk høvundans tematiserar júst hetta at hoyra til ella ikki at hoyra til. Per­són­arnir hjá Hamsun eru altíð uttan søgu, uttan samanhang og umhvørvi. Knappliga eru teir bara har. Í hesum seinasta bindi er August bara knappliga har, hesa ferð í bygdini Segilfossi, nýliga aftur­komin av fjakkaraferð. Hann er nú eldri maður, men hetta er eing­in forðing og skjótt er hann aftur primus motor hjá konslinum. Søgan endurtekur seg enn eina­ ferð, men hesa ferð fær alt eisini ein bráðan og dramatiskan enda. Ikki av bestu verkum Hamsuns Persónliga eri eg nógv størri fjeppari av form­ eksperimenter­andi ungdómsverkunum frá 1890unum og minni glað fyri tær meira siðbundnu kollektiv­skald­ søgur­nar, hann skrivaði á gamalsaldrinum. Tó eru tær áhuga­verdar at lesa. Tær siga nakað um tíðina, tær eru skriv­aðar í, og tær siga nakað um hugsunarháttin, ið gjørdi seg galdandi tá. Eisini sannføra tær ein um, at tað ber til at vera stórur listamaður, sjálvt um man var politiskur idiotur. Mest gleðiligt er tó, at verkini nú kunnu lesast á føroyskum í heilum líki í hepnari týðing eftir Edvard Olsen. Tvey tey fyrru bindini týddi Hans Thomsen. Ummæli Kann ein nasistur skriva góðan skaldskap? Vónbjørt Vang