hósdagur 23. apríl 2015síða 55

15 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 4 • 24. apríl 2015 Ummæli Innlit í norðurlendskan samtíðarleik Barnabøkur lagdar undir lupp Vár Berghamar Jacobsen Marna Jacobsen Dramafestivalurin LeikREAD, Sjónleikarahúsið 27. og 28. mars 2015 LeikREAD 2013, 474 síður, 198 krónur, Sprotin, 2015 LeikREAD 2015, 466 síður, 198 krónur, Sprotin, 2015 Í døgunum 27. og 28. mars varð dramafestivalurin LeikREAD hildin í Føroyum á øðrum sinni. Seks nýggj, út­vald norðurlendsk leikrit vóru á skránni. Føroyar og Ísland vóru um­boð­að við hvør sínum sorgar­leiki við út­gangs­støði í veruligum hend­ing­um úr okkaru tíð og úr 19. øld. Finn­land og Svøríki vóru um­ boðað við skemti­leikum við aktuellum álvars­málum. Dan­mark og Noreg vóru um­boðað við leikum, sum við­gera ávíkavist aldurdóm og smá­barna­familjuna í dagsins sam­felagi. Ymiskt var, hvussu leik­stjórar­nir valdu at gera hesa pallsettu lesing. Og eisini var ymiskt, hvat leik­ritini sjálv løgdu upp til. Í flestu førum var talan um brot úr leikunum, tó vóru eisini leikir sum vóru pall­settir í full­ari longd. Mær dámdi væl føroyska og eisini danska leik­ritið og pallsetingina av hesum leikum. Serliga væl dámadi mær tað finska og tað svenska leikritið. Svenski leikurin er um at siga søgur og kemur meistarliga við nýggjum upplýsingum og hintum, sum ferð eftir ferð leggja nýtt aftur­at og eisini broyta søgu­gongdina og harvið søguna. Hetta er ein leikur, sum viðger eina ávísa aktuellu hending í Stokholmi í 2013. Leik­ urin er um lívið sum arbeiðs­leys­ ur sjón­leikari og arbeiðs­leysur rit­ høv­undur og um annað ættarlið av til­flyt­arum og ein svia, sum hevur lægri stætt enn teir. Finska leikritið er skrivað episkt, tað vil siga, at tað er sera nógv frá­søgn í leikinum og eisini eru brot á illusión­ina. Tað er serliga hetta, sum ger leikin skemt­iligan, tí ann­ars viðger høvund­urin eitt stórt álvars­ mál: bráðn­andi ísin og vaksandi flóðina. Á skemt­iligan hátt verða viður­skiftini millum eina gamla konu og mið­aldrandi miseydnaðu børn hennara eisini lýst. Hetta er ein sera vælskrivaður og skemt­ iligur leikur. Pall­set­ingin eyðn­að­ ist eisini væl. Tað, at tíðin at fyrireika hesi leikrit er sera avmarkað, gevur ein spontanitet og ein fúsleika, sum ikki skal undirmetast. Ofta spyrst eisini nógv skemt burtur úr júst hesum. Í framførsluni av finska leikinum vóru fleiri mistøk eisini gjørd, og loftaðu leikararnir hesum hegnis­liga, og áskoðararnir flentu bara enn meira. Við LeikREAD fær føryski ákoðarin innlit í tey tema og tey evni, sum eru uppi í norður­ londum í dagsins sam­feløg­ um. – Rúm verður givið okkum sjálvum og okk­aru norður­ lendsku grannum til at hug­ savna okkum um okk­ara part av heim­inum. Í øllum meldrinum av ávirkan og árini úr størru lond­ um og heimspørtum í heim­inum, verður við “Nordic drama­train” ljós varpað á sjálvt hand­ritið, á norðurlond og norðurlendskt sam­starv. Hetta er eitt gott út­ gangs­støði fyri norður­lendskari – og her­við eisini føroyskari leiklist. Sjónleikarhúsið sum karmur riggaði stak væl til “LeikREAD”. Gamli “kukkassin” og góðu hølis­ um­støð­ur­nar aftanfyri til leikarar og áskoðararúmið bjóða inn til nógv fleiri sjónleikar­upplivingar. Tað má sigast at vera ein sannur fongur, at Sprotin gevur út tvær bøkur við nýggju norðurlendsku út­valdu leik­ritunum, frá 2013 og 2015, týdd til okkara móður­ mál. Okkurt er í ferð við at henda í Føroyum á barna­bók­ menta­økinum. Ung foreldur vita, hvussu gott tað er, at børn verða stimbrað eisini við søgum og myndum. Fyri tey er tað líka so týdningarmikið og í summum førum kanska týdningarmeiri at lesa fyri børnunum, sum at tey ganga í tí nýggjasta frá Guðrun & Guðrun. Summi hava tó altíð vitað, at hetta hevur týdning: rit­høvundar, lesarar, forløg og … Turið Sigurðardóttir, sum hevur granskað, undirvíst og skrivað greinir um barna­bókmentir í nógv ár. Eitt ítøkiligt úrslit er Nýggj leiti, greinasavn, ið kom út í 2013, har næmingar, ið Turið hevur undirvíst, hava latið sínar ritgerðir prentað, og so nú Føroyskar barnabókmentir við undirheitinum ”Søguligt umhvarv og greiningar”. Bókin Við at nevna tað umhvarv hevur Turið beinanvegin gjørt greitt, at hetta á ongan hátt er ein fullfíggjað søgu­ lig við­gerð. Bókin viðger eitt úrval av tekstum úr tíðar­ skeið­inum, sum føroyskar barnabókmentir hava verið til. Kortini vágar hon sær tó at siga, at hon vil vísa á saman­hang, rák og menning. Perman er ein mynd eftir Elinborg Lützen úr bókini Í skýmingini, sum kom út í 1948. Tað liggur nógvur symbo­likkur í permumyndini; tey bæði børnini , sum halda um hvørt annað sum fyri at fáa styrki at stíga inn í ein ókendan heim, sum er avmyndaður sum ein gloppað hurð í einum helli. Litirnir, valdir eru til perm­ una, gera tað eisini spennandi: gult sum fer yvir í eld­ reytt ella úr tí trygga inn í tað ótrygga. Bókin er í 15 pørtum. Teir tríggir seinastu partar­nir hava listar við barnabókaútgávum, Barnamentanar­ heiðurslønini hjá Tórshavnar Býráði, ummælum og øðrum. Harafturat eru viðmerkingar til ymsu partarnar, men har undrist eg yvir, at tað ikki verður víst til hesar við­merkingarnar inni í sjálvum tekstinum. Greining Tað er týðiligt, at Turið hevur lagt seg eftir at viðgera skaldskapin sum skaldskap og ikki so nógv sett í sam­ band við samfelagslig viðurskifti og korini hjá børn­um annars. Í bókini verða barnabøkur viðgjørdar í mun til upplýsing, romantikk, realismu, modernismu, post­ modernismu og nýrealismu. Afturat hesum hevur hon við­gerðir av nýtulkaðum skaldskapi av mannamunni, av søguligum barnabókum, føroyskum furðusøgum og mynda­bókum. Tað er ymiskt, hvussu djúpt farið verður inn í grein­ ingar­nar; sumt tykist mær stórt sæð at vera endurgáva av innihaldi, og tað kundi eg verið fyriuttan, tí eg kenni flestu bøkur frammanundan, men tað gera ikki øll, so tey fáa sjálvandi nakað burturúr, men hinvegin gongur tað út yvir sjálva greiningina. Tó eru reinar perlur ímillum. Greiningarnar av tekstum hjá Martini Joensen og hjá Sigurði Joensen eru áhuga­verdar, somuleiðis viðgerðin av Barnarímunum hjá Hans A. Djurhuus og seinni av skaldskapinum hjá Sonju Schneider. Turið metir bókina hjá Sofíu Petersen við myndum hjá Elinborg Lützen at vera marksetandi, men kortini haldi eg, at greiningin av myndunum er ov teknisk, víst verður til, hvat er á myndunum, hvar alt er á myndunum osfr, heldur enn at greina myndirnar inni­haldsliga. Tað sama er við myndunum hjá Bárði Oskarsson, og tað undrar meg, tí eg veit, at Turið annars hevur viðgjørt skaldskapin hjá Bárði og tað ógvuliga væl eisini. Rák í barnabókmentum Tá eg hugsi um føroyskar barnabókmentir, hugsi eg, at summar bøkur hava verið marksetandi. Tær hava sett nøkur avgerandi spor eftir seg, sum á ein hátt hava vent rákinum ella byrjað eitt nýtt rák: søgurnar um lítla Sjúrð (1959) hjá Sigurði Joensen, sum er ein innilig lýsing av dreinginum, har eg sum barn kendi meg aftur í umhvørvinum og barninum. Hin snjóhvíti kettlingurin og Hønan og hanin (1970-71) hjá Steinbjørn B. Jacobsen við myndum eftir Bárð Jákupsson, sum breyt full­ komiliga upp úr nýggjum og gav teimum smáu fittar bøkur úr føroyskum umhvørvi, Trøllalív (1977) hjá Elin Bjørg Højgaard, sum var ein heilt øðrvísi myndabók, og sum legði seg tætt at tíðarandanum um kvinnufrælsi. Mikkjal (1986) hjá Ellu Smith Clementsen, sum var ein søga úr gerandisdegnum hjá einum smádreingi og við myndum hjá Tove Askham: bara tað at síggja ein mjólkar­pakka frá MBM og ein putursukurpakka av­ mynd­aðan í føroyskari barnabók var kollveltandi. Seinastu árini hava barna- og ungdómsbøkur tikið risafet fram ímóti øktari dygd. Nútíðar føroyskar barnabøkur eru á veg onkra aðra leið enn ta siðbundnu, helst eisini tí at tær jú verða viðurkendar og viðgjørdar sum allur annar skaldskapur. Ella sum tað kemur fram í viðgerðini hjá Turið, at tær hava broytt seg frá at vera neyðugar fyri at hava okkurt at lesa á føroyskum til at hava ein greiðan, mangan moralskan boðskap til í dag heldur at lúka eitt listfrøðiligt dygdarkrav. Fyri mær at síggja viðger bókin Føroyskar barna­bók­ mentir rák og menning í barnabókmentum og kanska ikki so nógv samanhang, men tá tað er sagt, so er slík bók gull verd fyri okkum, sum arbeiða, lesa og elska barna­bøkur. LeikREAD 2015 Presenterar Nordic Drama Train Í Sjónleikarhúsinum 27. og 28. mars 2015 leikarafelag.fo Turið Sigurðardóttir: Føroyskar barnabókmentir. 350 síður, 248 krónur. Sprotin, 2015