týsdagur 5. mai 2015síða 24

Mikudagur 6. mai 2015 · Nr. 51 24 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 heilsa Vilmund Jacobsen Tá tosað verður um heilsu og sjúku er stórur munur á kvinn­um og monnum. Kvinn­ur liva longri enn menn, og títt­leikin av ávís­ um lívs­stíls­sjúkum, sum tær verða róptar, er størri mill­um menn enn kvinnur. Deyðs­ títt­leikin millum menn, sum fáa staðfest onkra av hesum sjúkum, er eisini størri enn millum kvinnur. Men, orsøkin er als ikki bara lívfrøðilig. – Í staðin skulu vit venda eygunum móti mentan og sálar­frøði sum ger, at menn og kvinnur ikki látast og reagera eins. Tað sigur Svend Aage Madsen, sum er leið­andi sálar­frøðingur á Ríkis­sjúkra­ hús­inum og formaður í Forum for Mænds Sundhed. Ein kvinnusøk? Tað liggur til menninar at skumpa órógv og trupul­ leikar til viks, samstundis sum tað altíð hevur ligið til kvinn­una – eitt nú í samband við barnauppdragilsi – at vilja reagera upp á ymiskar støður. Haraftrat er tað ein sann­roynd, at menn ganga minni til lækna enn kvinnur, og um teir fara til lækna, er tað ofta tí, at tað eru kvinn­ ur­nar, sum senda teir avstað. Hyggja vit í søguna, var tað maðurin, sum fór út at veiða, meðan kvinnan ansaði eftir, hvussu børnini høvdu tað. Hóast kvinnan er komin út á arbeiðsmarknaðin, er henn­ara leiklutur í ávísan mun framvegis hin sami. Tað er í flestu førum kvinn­an, sum fer til læknan við børn­unum. Hetta er ikki fremm­ant fyri hana, tí hon er sjálv von at ganga til lækna. – Kvinnur hava fyri lang­ ari tíð síðan funnið út av, at tað er áhugavert at fyrihalda seg til egið kyn, heilsu og sjúk­ur. Hinvegin er hetta ikki so kent fyribrigdi millum menn. Kvinnur eru eisini meira vanar við og duga betri at fortelja, hvussu tær hava tað. Tað ger gott at tosa um ting­ini, sigur Svend Aage Madsen. Hann leggur aftrat, at menn kenna ikki so væl heilsu­skipanina og vanta ofta orð fyri ymiskar sjúkur og sjúku­eyðkenni, tí teir fara ikki so ofta til lækna og tosa heldur ikki við aðrar menn um støðuna. – Tað hálar eisini í rætta endan hjá kvinnuni, at kvinnu­tíðarrit ofta hava tema um heilsu, meðan tíðar­ rit til menn gjarna eru reins­ að fyri slíkt. Meðan kvinnur eru vanar við at fortelja um, hvussu ringt tær hava tað, siga menn ofta, at teirra heilsustøða er nógv betri, enn hon í veru­ leik­anum er. – Men, er hetta ikki teirra egna skyld? Skulu menn ikki bara læra at føla á sær, tosa um tað, teir føla og síðan fara til lækna, tá eitt hvørt er áfatt? Ikki so einfalt Leiðandi sálarfrøðingurin vísir á, at hetta júst er størsti trupul­leikin hjá monn­um. – Vit eru noydd at ásanna, at støðan er, soleiðis sum hon er, og vit noyðast at skilja, at orsøkin til hetta hevur drúgv­ar røtur. Tað er ikki nóg mikið, at læknin hevur opna við­talu, um tað er um morgun­in, tí menn tíma ikki at siga á sínum arbeiðsplássi, at teir skulu til lækna. Svend Aage Madsen vísir á, at skulu menn fyrihalda seg til sína egnu heilsu og sjúku, er neyðugt at taka út­gangs­ støðið í teirra atferð og sál. – Maðurin vil gjarna liva líka so leingi sum kvinnan og er mest upptikin av, hvussu hann kann varðveita so nógv sum gjørligt av tí førleika, hann hevði, áðrenn hann gjørdist sjúkur. Hann vísir á, at megin­ part­urin av starvsfólkunum innan heilsuøkið eru kvinn­ ur, sum tosa við menn, ið ikki leggja í at tosa um trupul­ leikar. – Tað er ein sannroynd, at deyðstíttleikin millum starvs­menn er lægri enn mill­um ófaklærdar og lágt út­búnar menn. Hyggja vit eftir, hvør orsøkin er, hong­ ur hetta saman við, at síðst­ nevndu eta ósunnari, roykja meira og viga ofta ov nógv. Við tað, at menn skumpa ting­ini framman fyri seg, ikki fyrihalda seg til egna heilsu og ikki eru lættir at fáa til lækna, standa vit á nógvan hátt í einari fastlæstari støðu. Rættir menn til lækna Svend Aage Madsen sigur, at nógvastaðni eru tekin um, at heilsuskipanin hevur lagt munin millum kvinnur og menn til merkis. – Tað vísir eitt nú átakið hjá Heilsu­stýrinum um krabba­mein og fyri­byrging, »Rættir menn fara til lækna…«. Leiðandi sálarfrøðingurin heldur tað vera avgerandi, at fleiri slík málrættað til­ tøk verða skipað og vend móti ófaklærdum og lágt út­ búnum monnum, sum ofta hava eitt leysari tilknýti til arbeiðs­marknaðin. Leysari til­knýti ger, at hesin bólkur ikki í eins stóran mun og tey fak­lærdu eru á einum arbeiðs­plássi, har tosað verður um heilsu, har kanska eis­ini eru heilsutilboð. Sum formaður fyri Forum for Mænds Sundhed er Svend Aage Madsen eisini part­ur av verk­ætlanini, ið verð­ur rópt »Mænds møde­ steder«. – Hetta er ein verkætlan, sum hevur fingið íblástur úr Írlandi, har tey eitt nú hava opin savningarstøð fyri monn­um – uttan royk og alkohol. Her er tað upp til menn­inar, hvat teir vilja savn­ast um, og talan kann bæði vera um teldur, um­ væl­ingar av súkklum ella møblum. Nógvir menn vanta felags­skapir, har heilsa er á dags­skránni. Á nevndu savn­ ingar­støðum upp­liva menn felags­skap við tí enda­máli at skapa trivna og so­leiðis eisini mentala heilsu. Tað, sum ræður um, er, at menn fáa eina vitan um heilsu og fáa møguleika at verða við í ymiskum heilsu­til­boðum, sigur leið­andi sálarfrøð­ing­ urin á Ríkis­sjúkra­húsinum. Kelda: www.helse.dk STOKKUT STRONGD »Stressað«. Tað merkir, sum oftast bara, at vit hava ov nógv av gera. Vit kunnu øll uppliva stokkuta strongd, tá vit standa yvirfyri stórum avbjóðingum. Hetta slag av strongd viðførir eina røð av fysiskum og atferðarkendum reaktiónum, sum ger okkum klár til at gera okkara besta. Stokkut strongd kann nevniliga gera okkum før fyri at klára av­ bjóðingarnar best møguligt. Soleiðis kann stokkut strongd í allar flestu førum gera okkum »fit for fight«. Er talan hinvegin um máttmikla stokkuta strongd kanst tú gerast í villareiði, eins og hetta kann gera teg óttafullan og handlingslamnan. Hvussu hevur tú tað, maður? Tað er ein standandi søga, at maður við krími uppførir seg, sum um hann er deyðanum nær. Hinvegin er fakta, at maður í mun til kvinnu helst ikki gremur seg um álvarsama sjúku, sum kann kosta honum lívið – Maðurin vil gjarna liva líka so leingi sum kvinnan og er mest upptikin av, hvussu hann kann varðveita so nógv sum gjørligt av tí førleika, hann hevði, áðrenn hann gjørdist sjúkur, sigur leiðandi sálarfrøðingurin á Ríkissjúkrahúsinum, Svend Aage Madsen