hósdagur 7. mai 2015síða 22

FRÍGGJADAGUR 8. MAI 2015 SOSIALURIN 52 22 KJAK Eivind Warberg Serlækni í sjálvbodna útlegd Meðan føroyskir polit­ik­arar fram­veg­ is blaka runu eft­ ir hvørjum øðr­um, koma við und­an­ førslum og uttan­ um­tos, og medisinsk fakliga ser­ frøðin áhaldandi átalar verandi gongdini og støðuni, siglir føroyska heilsufarið framvegis uttan mál og mið. Sum støðan er nú skapar tað ótryggleika millum føroyskar sjúklingar og vantandi arbeiðsfrið hjá heilsustarvsfólkum í føroyska heilsuverkinum. Høvuðsavbjóðingar innan føroyska heilsuverkið Tað eru fylgjandi tríggjar høvuðs­ avbjóðingar: 1) Fíggjarkarmurin. Tað er nú væl­ kent, at Føroyar gjalda minst í pro­sent av BTÚ sammett við hini Norðurlondini og pr. íbúgva til heilsuverkið. Føroysku politik­ ar­arnir mugu gera upp við seg sjálvar, hvat tað er fyri eitt heilsu­ verk ein ynskir sær nú og í fram­ tíðini. Ein fær tað heilsuverk ein vil gjalda fyri. 2) Medisinskt fakligt. Tvs. skipan av føroyska heilsuverkinum. 3) Heilsustarvsfólk. Rekrutering av læknum og serlæknum. Hesi trý hanga óloysiligt saman og mugu tí viðgerðast og kjakast um undir einum. Øll hesi trý hava eyð­ sæð ávirkan á hvussu útgreining og viðgerð av føroyska sjúklinginum er og verður í framtíðini. Aktuella støðan er ikki nýggj. Ein støðug niðurlaging yvir fleiri ár fær umfatandi avleiðingar og gongdin kann ikki vendast eftir einum degi, men tekur fleiri ár fyri at koma upp á sama ella hægri støði. Heilsa og heilsuverk er ein lang­ tíðaríløgu, tað verið seg um tað snýr seg um einstaklingin ella sam­felags­ liga. Úrslitið av tí man sáar sæst í nógv­um førum ikki fyrr enn nógv ár aftaná. Persónlig politisk dagskrá vs. føroyska sjúklingin Føroysku politikkararnir hava ikki veruliga skilt trupulleikan og taka ikki neyðugu og áløgdu ábyrgdina á seg og í álvara. Trupulleikin fer ikki at hvørva ella blíva minni, sjálvt um man sum politikari ikki vil taka støðu ella hevur hug at stinga høvdið í sandin. Tað tykist sum um føroyskir politikarar nú eru vaknaðir við kald­ an dreym, sjálvt um hetta eru trupul­ leikar sum hava verið leingi. At føroyskir politikarar fram­vegis tosa við lokalpolitiskum áhuga­ málum er beinleiðis ódámligt og kemur ikki føroyska sjúklinginum til góðar. Grundin er antin, at tey tosa móti betri vitandi ella, at tey hugsa fyrst og fremst um egnar atkvøður. Tað er líka ódámligt um hugsa verður meir um arbeiðspláss enn at veita sjúklingum bestu viðgerðina. Um fólkið hevði verið kunna um hesi viðurskiftið á ein reellan hátt kundi eisini hugsast, at tað kom eitt fólksligt krav um at viðurskiftini skuldu broytast. Føroyingurin hevur ikki uppiborið at liva við einum følskum tryggleika. Kjakið eigur at fara frá at snúgva seg um LS,KS, SS, útjaðarin og mið­ staðar­øki til, hvar fær borgarin ta bestu viðgerðina, sum kann gevast í Føroyum, og hvussu Sjúkrahúsverk Føroya kann blíva ein vælvirkandi samansjóða eind. Sjúklingin í fokus Allir føroyingar hava rætt til at fáa somu viðgerð uttan mun til hvar í landinum tey búgva. Tað er føroyski sjúklingurin sum skal í fokus, og tað er medisinska fakligheitin sum skal verða stýrandi fyri tær avgerðir sum verða tiknar, og hvussu man skipar Heilsuverk Føroya. Sum støðan er nú fær føroyingurin ikki somu viðgerð við sama kvaliteti í samband við akutta sjúku uttan mun til hvørja sjúku sjúklingurin hevur ella hvørjum sjúkrahúsi viðkomandi verður innlagdur á. Hetta ger, at nógvir føroyingar liva við einum følskum tryggleika um, at tað er líkamikið, hvar í landinum ein verður innlagdur. Viðgerðin og kvaliteturin av henni er tann sami, men so er ikki. Í summum førum er kanska ongantíð ein serlækni innan aktuella økið við í viðgerðini, meðan sjúklingurin er innlagdur. Hetta er ikki gott nokk og eigur ikki at vera so. Føroyski veruleikin Føroyski borgarin eigur at vera kunnaður á álítandi hátt, hvørjir vans­ar eru við verandi skipan í heilsu­verkinum. Grundgevingin um týdningin av nærumhvørvinum skal ofta setast upp móti kvalitetinum og tryggleikin er ikki altíð eftirfarandi og ítøkiligur. Gongdin sum hevur verið í øll­ um hinum Norðanlondunum og Vesturheiminum annars átti sjálv­ andi eisini at umfata Føroyar. Hetta snýr seg m.a. um sentralisering, og at arbeitt verður meir og meir í tvør­fakligum toymum, ein sokallað toymis­hugsan. Tað er sjálvandi ikki líkamikið, hvar ein verður innlagdur við akutt­ ari sjúku, hvørki í Føroyum ella aðra­staðni. Tíðin í dag krevur, at tað ofta er eitt heilt toymið av ymiskum ser­kunnleika við í viðgerðini av sjúk­ lingum. Harafturat er Føroyar so mikið lítið, at tað er umráðandi at tær meir álvarsligu viðgerðirnar verða samlaðar á einum stað. Tað krevur eitt stað og eina skipan sum er meira von at taka sær av slíkum, og at henda skipanin virkar alt døgnið, alt árið. Ein skipan sum bæði hevur ta serfrøði sum krevst og teir hentleikar sum krevjast so sum røntgendeild við m.a CT og MR skannara, rann­ sóknardeild og blóðbanka, umframt skurðstovur og intensiv deild. Tað er vælkent, at royndir betra um kvali­ tetin á viðgerðini, sum við so nógvum øðrum. Umskipan av virksemi Tað eru trý sjúkrahús í Føroyum, men tað er eyðsæð, at funktiónsbýtið nú má broytast millum hesi trý sjúkrahús, og at tað verður ein felags leiðsla fyri øll trý sjúkrahúsini. Eitt samlað føroyskt sjúkrahúsverk við trimum eindum sum samstarvað tætt saman. Tað er eyðsæð, at allir akuttir og álvarsliga sjúkir kirurgiskir og medisinskir sjúklingar skulu ávísast beinleiðis til LS. Harafturat er tað eyðsæð, at allar kvinnur skulu eiga á LS og harafturat skulu øll akutt sjúk børn og allir traumesjúklingar tvs. álvarsligt skaddir sjúklingar beinanvegin flytast á LS. Vegakervið er gott mesta staðni í landinum, og har tað ikki er koyrandi kann ein vælvirkandi tyrlutænasta byggjast út eins, og man hevur gjørt í hinum Norðurlondunum. Harafturat eru eisini væl útgjørdir bjargingabátar komnir til landið seinni árini. Sjúkra­ flutningstænastan má útbyggjast, og hetta er eisini í tráð við gongdina í hinum grannalondunum. Hvussu og hvørjar funktiónir skulu vera á ávíkavist KS og SS kunnu td. vera endurvenjing av ymiskum slag og palliatión av terminalum sjúklingum. Dagskurð av ymiskum slag og møguliga onkrar ambulantar funktiónir. Har eru seingjarpláss, skurðstovur og fakligt skikkaði heilsustarvsfólk innan fleiri øki. Tað sum er afturvendandi trupul­ leikar á sjúkrahúsum eru vantandi seingjarpláss og skurðkapasitetur. Tað eru nógv dugnalig starvsfólk á øllum trimum sjúkrahúsum, og bæði fakliga serfrøðin og fysisku karm­ arnir kunnu gagnnýtast nógv betur. Fakkunnleikin má samlast tá tað snýr seg um akutta sjúku og meir kompleksar støður, men fak­kunn­ leikin hvørvur ikki hóast ein serlækni td. er farin til KS at arbeiða ein dag ella okkurt heilsustarvsfólk av KS ella SS er komið at arbeiða á LS eina tíð. Hetta er tvørturímóti við til betra um fakliga umhvørvið. Hvørjir sjúklingar skulu liggja hvar, er tað sjálvandi serlæknar sum mugu avgera. Men allir akutt og álvarsligir sjúkir føroyingar eiga at flytast á LS beinanvegin. Tíðin er búgvin til at síggja tey trý sjúkrahúsini sum eina eind og fáa samstarvið at rigga betur. Tíðirnar broytast Bæði núverandi og komandi ættar­ liðið av føroyskum læknum og ser­ læknum vilja sjálvandi vera við til at lyfta føroyska heilsuverkið fram á leið og vera við til at veita føroyinginum tí bestu viðgerðina sum er í tráð við altjóða og vísindaligar leiðreglur í framtíðini. Tað inniber og krevur, at langtíðarætlanir verða gjørdar og at kjakið fer at snúgva seg meira um kvalitet og ikki bert sparingar. Sjálvandi skulu rationaliseringar gerast og her kunnu td. dupult­funk­ tiónir á teimum trimum sjúkra­ húsunum og funktiónsbýti millum sjúkra­húsini endurskoðast og gerast nakað við. Í fyrisitingini eru uttan iva eisini nógvir møguleikar at rationalisera. Serlæknar og læknar sum heild vilja sjálvandi kunna bjóða fremstu og bestu viðgerðina til sínar sjúklingar. Tíðin er broytt og broytist alla­ tíðina innan læknavísund og vitanin økist við tí rúkandi ferð. Hetta setur sjálvandi krøv til tey sum skulu út­ inna síni størv innan hetta økið. Serlæknaútbúgving í dag er á nógvum økjum enn smalri og best er tí, at tað eru fleiri serlæknar innan somu øki. Hetta er við til at skapa eitt fakligt umhvørvið, sum aftur er við til at betra um viðgerðina til sjúklingin. Fortreytir og møguleikar Vantandi rekrutering og mangul upp á serlæknar ger, at innan fleiri øki vera tey gangandi í 1-3 skifti vaktum, sum sjálvandi hevur avleiðingar fyri familjulív og privatlív hjá hesum fólkum. Tíðin er farin frá tí har ein lækni røkti mest sum alt sjálvur og gekk einsamallur í vakt í áravís. Um hetta eru korini kann av­ leið­ingin verða at nógv set­ast aft­ ur. Avbjóðingarnir eru arbeiðs­um­ støðurnar tvs. arbeiðsbyrðuna, fak­liga menningin og umhvørvið. Í teim meiri vakttungu sergreinunum so sum gynækologi, anæstesiologi og kirurgi er tað í longdini lítið hugaligt at síggja fram til at skulla arbeiða um náttina og síðani hava fult ambulatorium, stovugongd og operatiónir dagin eftir. Vandi er fyri, at fólk brenna út og søkja sær starv aðrastaðni. Møguleikar fyri gransking fyri støðugt at betra um kvalitetin av diagnostikk og terapi, karmar fyri møguleikan at hava tilknýti og arbeiðsmøguleikar á øðrum størri sjúkrahúsum uttanlands er nærmast ein fortreyt, soleiðis at ein kann halda seg fakligt ajour. Føroyar er so mikið lítið, at tað er neyðugt at neyvt samband er við útheimin og sjúkrahús uttanlanda. Tað er sannlíkt, at tað í enn størri mun verður neyðugt eisini hjá før­ oyskum serlæknum at hava tætt samband við fakumhvørvið uttan fyr­i Føroyar, og hetta má leggjast til rættis fyri í framtíðini til frama fyri føroyskar sjúklingar. Tað skal havast í huga, at tað tekur 5-10 ár at útbúgva ein sjúkra­ hús­ser­lækna, aftan á grund lækna­ útbúgvingina, men vitan og kunnleiki innan læknavísund í dag ger, at ein alla tíðina má fylgja við og sostatt ongantíð verður »liðugt« útbúgvin. Harafturat er undirvísing ein týðandi partur av virkseminum á einum sjúkrahúsið, og hetta má eisini raðfestast og tryggjast. Sjúkrahúsverk Føroya átti í nógv størri mun at tikið stig til at fingið samband við lesandi, nýútbúnar, komandi og núverandi føroyskar serlæknar uttanlands. Á henda hátt kundi ein fingið eitt samlað yvirlit yvir, hvussu nógvir føroyskir læknar eru og hvussu nógvir serlæknar eru innan hvørji øki og hvørji eru á veg. Hetta hevði eisini gjørt tað lættari at leggja langtíðarætlanir. Á henda hátt kundi man eisini ment føroyska heilsuverkið og gjørt brúk av serlæknum uttanlands sum td. kundu komið til Føroya og framt viðgerðir ístaðin fyri at flyta sjúklingar av landinum. Tað vil tó altíð vera sjúklingar sum noyðast at sendast av landinum og her átti kvaliteturin at verið í hásæti fyri, hvar ein velur at senda føroyska sjúk­lingin. Men í teimum førum har útgreining og viðgerð kundi fari fram í Føroyum á sama støði sum uttan­ lands, so er tað sjálvandi ein fyri­ munur fyri sjúklingin og bíligari fyri samfelagið. Serfrøðin sum grundarlag Sjúkrahús hava tríggjar høvuðs­ funktiónir og hesar eru fyrst og fremst sjúklingaviðgerð, síðan undir­ vísing og gransking. Alt til frama fyri sjúklingin. Serfrøðin eigur at koma til orð­ anna og vera ráðandi fyri, hvussu ein skipar heilsuverkið. Endaligu avgerðirnar eru tað politikararnir sum skulu taka, men um avgerðir verða tiknar uttan, at faklig tilmæli verða eftirspurd ella fylgd, so mugu politikkarar eisini taka ábyrgdina av tí. Men tað vil kunna fáa stórar og álvarsligar avleiðingar fyri føroyska sjúklingin. At umskipa virksemið og funk­ tiónsbýtið kundi verið gjørt uttan at seta arbeiðsbólkar og skrivað langar frágreiðingar. Her snýr tað seg um at standa við sína ábyrgd og taka eina avgerð. Hetta hevur bráskund. Tað skal tí hervið vera ein áheit­ an til landsins núverandi og kom­andi politisku leiðslu umframt heilsu­ fyrisiting og leiðslu í heilsuverkinum um at raðfesta og skipa føroyska heilsu­verkið sum gjørt verður aðra­ staðni, øllum føroyingum til frama. Heilsuverk Føroya fram á leið