hósdagur 21. mai 2015síða 23

Fríggjadagur 22. mai 2015 sosialurin 58 23 var settur upp onkustaðni úti fyri Heyga­nesi millum Válin og Gjógvará­ ósan. Hvar so vestmenningar dagarnar frammanundan hava fjalt seg fyri sjórænarunum, so hava teir alla tíðina havt njósnarar til tess at eyg­ leiða sjórænararnar á vágni ella á landi. Og nú hjálpin var komin úr Dan­mørk, kyknaði dirvið helst upp aftur, og tey djarvastu hava tí leitað sær oman í bygdina at vita, hvussu leikur fór. Kúlurnar fóru niðan um bygdina Leikurin er sum áður nevnt prógv­ aður í minst fimm ymiskum skjølum í Dan­mørk og Føroyum, men aðrar leivdir vísa eisini aftur á tilburðin. Eitt nú eru kanónkúlur funnar í Vest­manna, sum sigast vera frá júst hesi hending­ini. Tann eina kúlan var funnin í bønum í Svínsstøðuryggi, sum er nakað niðan frá gjónni í Gjógvará. Tann kúlan var leingi í Jákupsstovu í Skálum og er nú í varðveitslu á bygdarsavninum í Vestmanna. Fólk kunnu sjálvandi undrast á, hvussu tað ber til, at ein kúla frá einum skipi inni á Vestmanna er endað langt oman fyri gomlu bøgarðarnar í Vest­manna. Men einki ónatúrligt tykist vera í hesum, um vit hyggja at umstøð­ unum. Eitt goturstykkisskot um hetta mundið kundi røkka 1500 metrar, sum er nógv longri enn av miðjari havnini niðan á Svínsstøðurygg. Men fyri at raka so nøkulunda beint, mátti skipið ikki vera meira enn 500 metrar frá málinum. Í endurminningunum hjá Jens Munk stendur, at Jørgen Daa legði Victor rættiliga nær ensku sjó­rænara­ skipunum. Hann hevur kanska bara verið einar 200-300 metrar frá mál­ inum. Og hugsa vit okk­um, at nakrir av teimum um leið 20 skjútt­unum á aðrari síðuni hava fingið boð um at miða eftir ovara partinum av mastru­ num, og onkur ikki hevur rakt, ja, so er væl hugsandi, at kúlan er farin í ein hálv­rundan boga niðan á Svínsstøðu­ rygg. Vit vita eisini, at manningin á Victor og Jupiter henda túrin ikki var av teimum bestu. Hetta kemur til sjóndar ein mánað seinni, tá Jørgen Daa og Jens Munk stríddust við at fáa bil­bugt við Mendoza uppi við Hvíta­ havið. Jens Munk greiðir frá, at júst tí manningin ikki var so góð og eis­ ini tí at kongsins menn ikki vóru so nógvir í tali, valdu teir at bíða við ein­ um bein­leiðis samanbresti við skipini hjá Mendoza. Teir valdu heldur at vinna bar­ dagan við snildum, og hetta eydnaðist eisini. Jens Munk nevnir, at fleiri av skjúttunum ikki vóru so væl vandir, hóast allir komu av Bremerholm. Hugsa vit okkum, at ein av hesum óvandu skjúttunum var áhaldsin, júst tá fjúsið festi í krútið, kundi kúlan enda hvar sum helst í Vestmanna. Játtaðu seg sekar Vit hava sum nevnt onga frásøgn frá hvørki Jens Munk ella Jørgen Daa um, hvussu støðan hjá vestmenningunum var, ella um bygdin var fólkatóm, með­an uppgerðin millum kongsins skip og sjórænararnar fór fram. Men Jens Munk sigur í síni frágreiðing, at áðrenn onglendingarnir vórðu revs­ aðir, játtaðu teir seg sekar í at hava rænt kirkjurnar og at hava stolið frá teimum fátæku. Jens Munk skrivar kirkjur í fleirtal, og tað kann benda á, at teir eisini hava rænt kirkjur í Suður­oy og í Kvívík og aðrastaðni við, um­framt kirkjuna í Vestmanna. At sjó­rænararnir rændu frá hond hetta árið vita vit frá klaguni og bønini, føroyingar sendu til danska yvir­valdið í august hetta sama árið. Skip, sum vóru knýtt at Tucker og hansara monnum, vitjaðu aftur í Vestmanna á vári árið eftir. Ørindini tá vóru at rudda upp eftir ósigurin, og tá vitnaðu fýra bøndur í Vest­manna um hendingina. Tað kann ikki merkja annað, enn at teir onkurs­vegna hava fylgt við tí, sum fór fram. Tí er hugsandi, at onkur djarvur vestmenningur eis­ini hevur fylgt við tí, sum hendi árið fyri, tá gotur­stykkisskotini frá Victor tving­ aðu ensku og írsku sjó­rænarar­nar at geva seg yvir. Dømdir og hongdir Rættarfundur varð settur 23. mai á Victor. Allir teir bakbundnu fangarnir vórðu førdir av teimum báðum sjó­ rænara­skipunum yvir á dekkið á Victor, har Jørgen Daa og Jens Munk leiddu fundin. Jens Munk skrivar í sínum endur­ minningum, at níggju vórðu frí­ kendir, tí teir kundu prógva, at teir høvdu verið tvingaðir at vera í tæn­ astu hjá sjórænarunum. Jørgen Daa sigur í síni frágreiðing, at teir vóru um 18 mans, sum vórðu fríkendir. Treytin var, at teir skuldu mynstra við Victor. Jens Munk og Jørgen Daa eru eisini ymiskir á máli um, hvussu nógvir vórðu dømdir at verða hongdir. Jens Munk sigur, at teir vóru um 13 mans, og Jørgen Daa skrivar, at teir vóru átta. Men teir høvdu skund at fremja dómin. Longu sama kvøld reistu teir í skundi ein gálga inni á landi, og ein maurari bjargaði lívinum, tá hann játt­aði at vera bøðil. Nógvar git­ing­ ar hava verið um, hvar á leið gálgin mundi verða reistur, men í frá­greið­ ing­unum stendur bara, at hetta var inni í havnini. Vit vita heldur ikki, hvar teir hongdu vórðu grivnir, men fleiri sagnir eru frá hendingini. Millum annað er ein søgn, at ein av sjó­rænar­ unum royndi at flýggja undan monn­ unum hjá Jørgen Daa. Hann skuldi leypa um Skjaldagjógv á Grønanesi, men endaði í gjónni og doyði har. Søgn hevur eisini verið um, at sjó­ rænararnir vórðu hongdir og grivnir í Kálgarðinum. Tað finnast eingi prógv fyri hesum, men søgnin er ivaleyst orsøkin til, at nógv í Vestmanna hava kallað staðið Gálggarð í staðin fyri Kálgarð. Jørgen Daa og Jens Munk kendu seg sum rættar sigursharrar. Bara fjúrtan dagar eftir, at teir vóru farnir úr Keypmannahavn, høvdu teir fingið sín fyrsta fong. Teir tríggjar bátarnar, sum sjórænararnir høvdu stolið í Hvalba, lótu teir aftur til Hvalbiar, og annað av sjórænaraskipunum við nógvum virðismiklum rændum lut­um varð latið til vetrarfútan, sum so skjótt sum gjørligt skuldi fáa tað til Keyp­manna­havnar. Hitt skipið skuldi fylgjast við Victor og Jupiter. Tað kundi jú væl henda, at tørvur fór at verða á stuðli, tá Mendoza skuldi takast. Jørgen Daa tekur Mendoza 27. mai stevndi Jørgen Daa aftur út av Vestmanna við trimum skipum. Hvalbingar høvdu greitt frá, at Mendoza var farin til Norðurlond. Tað kann merkja so nógv, men tað er ikki óhugsandi, at Jørgen Daa hevur fingið skipararnar á bretsku sjó­ rænara­skipunum at geva sær upp­lýs­ ingar um, hvagar leiðin hjá Mendoza lá. Skipini hjá Tucker og Mendoza høvdu jú ligið saman inni á Hvalba og helst eisini á Vestmanna. Ið hvussu er fóru donsku skipini norðureftir og inn í Hvítahavið og komu fram á Mendoza 15. juni. Har byrjaði ein hørð jagstran, sum vardi í fleiri dagar, men tíggju dagar seinni eydnaðist tað umsíðir donsku skipunum at fáa tamarhald á støðuni. Allir menninir uttan Mendoza, kap­ teynurin Walther Brahe og skiparin Linnert og ein skipsdrongur, 54 í tali, vórðu revsaðir eftir grein 31, stk. b, í krígs­rættarfyriskipanini. Tveir og tveir vórðu teir bak­bundn­ ir og vippaðir fyri borð. Mendoza, Brahe og Linnert vórðu tiknir við til Keyp­manna­havnar, har teir vórðu settir fyri ein kongligan dómstól og hongdir 29. august á staðnum, har Kongens Nytorv nú er. Linnert varð hongdur upp í ein vanligan gálga, men Mendoza og Brahe fingu tann heiður at vera teir fyrstu, sum royndu ein nýggjan vippu­gálga, sum júst var komin til landið úr Týsklandi. »Og har hingu teir framvegis, tá eg kom aftur til Keypmannahavnar um heystið 1615, heilir og óskalaðir í sínum silkiklæðum við gulltráði og gull­baldýraðum skóm. Teir skuldu vera øllum ógudiligum til ávaringar og áminningar um umvending frá ein­um syndigum levnaði,« skrivar Jón Ólafsson í sínum endurminningum. Hesin Jón Ólafsson gjørdist seinni skjútti hjá kongi og stóð á bryggj­ uni fyri Jørgen Daa og Jens Munk á Bremerhólmi, tá teir komu heim aftur í august. Jón Ólafsson skrivar, at eingin kundi minn­ast, at eitt skip nakran­tíð var komið til Keyp­manna­ havnar við so stórum ríkidømi. Um­ framt tað eina sjórænaraskipið, sum teir høvdu tikið í Vestmanna, høvdu teir við sær trý fullfermd baskisk hvala­veiði­skip, sum høvdu rikið ólóg­ liga hvala­veiði norðanfyri. Skipini hjá Mendoza vóru sokkin í bardaganum, men virðislutirnir vóru bjargaðir. Millum skattirnar vóru níggju kistur við silvur- og gull­mynt­ um. Gullkistan var so tung, at tíggju mans máttu bera hana. Upprunahandritið av frágreiðingini hjá Jørgen Daa til kong um álopið á sjórænararnar í Vestmanna Sjórænaraskipini vóru ymisk til støddar. Mangan var talan um skip, sum ófriðarkroppar høvdu rænt. Sjórænararnir høvdu ofta nógv fólk við skipunum, 60 til 200, alt eftir stødd, og tey vóru útgjørd við kanónum