hósdagur 28. mai 2015síða 57

17 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 5 • 29. mai 2015 Sissal Kampan: Hyasinttíð - Yrkingar. 70 síður. 220 síður. Mentanargrunnur Studentafelgasins, 2014 Tá Hyasinttíð hjá Sissal Kampmann kom út seinasta heyst, fekk eg fatur á yrkingasavninum við tí fyri eyga at lesa tað alt fyri eitt, men savnið endaði aftur á hillini, tí tann heldur óskilliga handskriftin kravdi, at eg hevði tol og eitt sindur góða tíð, og góða tíð var ikki júst tað, eg helt meg hava. Tað hava vit kanska sjáldan í dag. Tíð er eitt høvuðstema í hesum fjórða yrkinga­savn­ inum hjá Sissal Kampmann, sum hevur givið eitt savn út um árið tey seinastu fýra árini. Hyasinttíð er upp á nógvar mátar eitt framhald av hinum søvnunum við navnleysum yrkingum, sum hanga saman innihaldsliga, og myndir og motiv ganga aftur frá øllum søvnunum. Hyasinttíð vendir tó bæði formliga og innihaldsliga aftur til tey fyrstu søvn­ ini, kanska serliga til Endurtøkur frá 2012. Onkur um­ mælari hevur hildið, at Endurtøkur ikki rættiliga livdi upp til virðislønta savnið Ravnar á ljóðleysum flogi frá árinum fyri, men Endurtøkur er tað savnið av teim­um trimum undanfarnu, sum eg havi hildið verið mest áhuga­vert, og eg síggi hetta nýggja sum eitt slag av útbygg­ing av tí savninum. Motiv, sum verða intro­ duserað í Endurtøkum, verða útbygd í Hyasinttíð, og myndir verða víðkaðar. Orðini eru færri og stílurin stramm­ari í hesum nýggja savninum, men hvørt orð vigar tað tyngri og er løtt við merking, sum røkkur út um savnið. Lesarin kennir seg aftur í universinum hjá Sissal Kampmann, og hóast summar myndir og motiv ganga aftur, eru evnini í søvnunum ikki tey somu. Tíðin er ein faktorur, sum alla tíðina ger vart við seg í Hyasinttíð. Tíðin er orsøk, til at eg-ið er í vanda fyri at missa seg sjálvt burtur, tí nú-ið ikki er til, við tað at tað fer framvið, í tí løtu tað upprennur. Tí ber heldur ikki til at minnast fortíðina - eina tíð, sum ongantíð hevur eksister­að. Tankin um tíðina verður ein tvangstanki, sum minnir á, at tað í veruleikanum ikki ber til at upp­ liva heimin. Orðingin “ljósið fer, tá mann tendrar kon­ taktina” er ein góð mynd av hesari kensluni. Vónloysið yvir fyri tíðini endar í persónligari upp­ loysn, meiningsloysi og undirgangi. Myndirnar ger­ast intensar, og kranin, sum dryppaði í Endurtøkum, er vorðin ein brúsa, sum vekir eg-ið um náttina við áhald­ andi duki. Hundurin, sum glepsaði í Endurtøkum, er vorðin ein svartur hundur, sum aftur og aftur rennur í tún­inum um náttina sum ein marra, og tankarnir verða leiddir til Garm, sum goyr við Gnipahelli í apokalyptiska mið­aldar­tekstinum, Vøluspá. Mótvektin til vónloysið er ljóstíðin, hyasinttíð! Lesarin verður mintur á, at hyasinttíð er ljóstíð, eisini hóast hon viðhvørt verður sett í samband við eina søta lygn. Heldur ikki ljóstíðin er á henda hátt ókompliserað. Hyasintin er ein myrkursins blóma, men orðið hyasint er ljóst og vakurt og leiðir tankarnar til Tornið á heimsins enda hjá Williami Heinesen. Miðskeiðis í savninum verður nevnt, at tað ber til at síggja eina leið fyri endan á sjónar­ring­inum í ljósinum frá vitanum við heimsins enda, og tá so tulipanin verður sett í samband við at leita eftir nýggjum orðum, er millumtekstasambandið eyð­ sætt. Tað snýr seg nevniliga um at finna orð og at spæla við tey vøkru orð­ini. Amaldus gamli sat og hugdi móti vitanum við heims­ ins enda og mint­ist aftur á spælið við tey vakrastu orðini: “Tulipan- H y a c i n t - H y a p a n - T u l i c i n t - Sintipan-Tulihy”. Slíkar ljósar løtur eru hyasinttíð! Eg setti av fyrstan tíð savnið aftur á hillina, men sætt í ljós­ inum av inni­haldinum er tað heil­stoypt í sínum úttrykki, og formur og úttrykk víðka inni­haldið í tekst­inum. Handskriftin noyðir teg at seta ferðina niður og veita orðunum ans. Strammari form­urin við styttri og kompaktari yrkingum og færri upp­reksanum setir eisini natúrliga lesiferðina niður, og tú noyðist at lesa savnið meira grundandi. Tær per­són­ligu søgur­nar, sum hava eyðkent t.d. Ravnar á ljóð­leysum flogi eru framvegis har, men tær eru bert til­sipingar og smáar skrá­setingar, t.d. koma bróðir 1,2,3 & 4 og systir 1,2,3 & 4 regluliga fyri, og heimið, sum fylti nógv í tí fyrsta savninum, verður nú skrásett sum “at kenna seg heima... at telja seks rúm og eitt baðiverilsi”. Hetta gevur øðrum tilveruspurningum størri rúm, og tað dámar mær væl. Hyasinttíð leiddi meg inn í eitt univers, sum eg lutvíst kendi frammanundan, men sum er vorðið munandi áhugaverdari við hesum savninum. Nú gleði eg meg at hoyra meira frá Sissal Kampmann, hóast eg als ikki eri liðug við Hyasinttíð. Og eg leiti eftir nýggjum orðum. Í minninum men enn bíða í framtíðini. Katrin Ottarsdóttir: Messa fyri einum filmi, 78 síður, 148 krónur, Mentanargrunnur Studentafelagsins, 2015 Katrin Ottarsdóttir, filmshøvundur og filmsleikstjóri, gav fyrsta yrkingasavn sítt, Eru koparrør í himmiríki, út í 2012, og í ár er annað yrkingasavn hennara útkomið. Orðið messa merkir gudstænasta við altargangi. Heitið á tí nýggja yrkingasavninum hjá Katrini Ottars­ dóttur kann út frá hesum tulkast sum treytaleys lov­ prísan av filmslistini sum einum hábornum virði. Men messa í merkingini handilsstevna er eisini til staðar. Bókarheitið gongur aftur sum yvirskrift á einari yrking mitt í bókini, har sagt verður frá ferðasølumanni, sum við torurødd paradoksalt bjóðar eitt fjølbroytt úr­ val av “friði og semju”, og henda messan tykist tí meir eitt ágangandi sølutiltak enn nakað annað. Yrkingareg- ið er illa heitið, kennir seg sum eina skerda dúgvu, sum eina innilæsta vøru í kuffertinum hjá sølu­mann­inum ella sum verandi á flogi. Í hesi ógvuliga mót­sagnar­ kendu støðu mótmælir eg-ið: tað vil ikki bjóðast fram sum vøra á sølutorgi... ...bara tí heimurin vil týnast við fylgitónleiki sum í einum filmi við messandi lovsangi og einum crescendo sum kemur beint har beint tá tað riggar allarbest. Yrkingin er hugleiðing hjá filmslistakvinnuni um treyt­ ir­nar í júst hesari listagreinini, sum er ein tann sterk­ asta í dag, men eisini tung og kostnaðarmikil. Hon av­vísir dyrkanina av sølusucces’unum hjá films­ídnað­ inum, sum ongantíð gretta, eitt nú hjá Spielberg og Disney, tí crescendo “... kemur/ beint har/ beint tá/ tað riggar allarbest”. Atfinningin rakar list, sum doyvir og sam­tykkir, men ikki kritiskt og nýskapandi vágar sær út um succes-frymilin. Eins og í fyrra savninum eru einstøk evni viðgjørd í fleiri yrkingum við somu, talmerktu, yvirskrift. Hetta bendir á, at evnini eru týdningarmikil og yrkjarin tí leggur tey undir sjóneykuna meira enn eina ferð, t.d. “Vikubløð 1” og “Vikubløð 2”. Vikubløð – t.e. í føroyskum høpi donsk vikubløð - hava ivaleyst havt størri ávirkan gjøgnum tíðina enn føroyskar bókmentir. Hóast tað, hava tey verið lítið umrødd uttan í táttinum, sum speiskliga finst at mentanarstiginum í landinum, har fólkið, forfallið til Dimmalætting og donsk vikubløð, biður: “Koyr alt tað gamla vekk,/ gev okkum Skipper Skræk/ Ugerevyen, Familie Journalen, Tempo og Skipper Skræk”. Yrkingarnar “Vikubløð 1” og “Vikubløð 2” vísa til eina tíð, tá ið einki sjónvarp var í Føroyum, og vikubløð vóru vind­eygað inn í glæstu hollywoodmentanina. Yrkingar­nar eru staðsettar í “føroyskum kjallarum” og sipa soleiðis óbeinleiðis til, at vikubløðini hava eina burturkrógvaða, vanvirda støðu, tey eru til staðar, men ikki viður­kend sum partur av mentanini í samfelagnum. Tað hóskar saman við, at tað serliga eru kvinnur, ið lesa tey. Í almennu føroysku mentanini umboða tey ein mót­part í kappingini um føroyskar lesarar. Í “Vikubløð 1” verður vikublaðsheimurin avsagdur, ikki tí hann er danskur, men tí hann er ein falskur, villleiðandi glæstriheimur, virðisleysur og óviðkomandi fyri føroysku kvinnuligu lesararnar, sum nýta hann til at flýggja inn í, og sum mistaka seg, tá tær halda, at tey fínu fólkini á myndunum eru klók, fitt og meina­ leys. Føroyskar konur liva eitt keðiligt lív og sakna kærleika: tí lesa tær vikubløð, og tí leita sein­astu oyruni hjá teimum glaðiliga “úr teimum gullreinu fyriklæðslummunum/ og skunda sær oman í kassa­ apparatini hjá kioskdreymunum/ áðrenn teir slókna/ aftur hesa vikuna/ og/ næstu við”. Hóast kritikkur av veruleikafjarum lættisoppabløðum ikki er nýggjur, og yrkingin er dekan og ónuanserað, fær hon tyngd í ítøkiligum lýsingum av “himmalhøgum viku­blað­ stornum/ í føroyskum kjallarum.” “Vikubløð 2” er áhugaverdari, tí hon er ikki bara for­døming av villeiðandi og fremmandgerandi lætti­ soppa­mentan, men greining av, hvussu vikublaðslesarin, her barnið, verður ávirkað: Gentu­barnið, statt í kjallara við tornum av vikubløðum, verður sogin inn í eygna­bráið á teimum smíl­andi films­tjørnunum og verður nógv sterkari ávirkað enn tey vaksnu, “tí myndir av ovur­vøkrum hollywood­pørum/ kunnu lokka børn í fjar­skotnum móðum londum/ við fjar­skotn­ um mammum og móðum pápum/ at ynskja sær nýggjar mammur og pápar”. Ógvisliga ávirkanin speglast gjøgnum intensan mál­burð, merktan av skaldsligum endur­tøkum við frá­brigdum; t.d. verður “fjarskotin” brúkt bæði ítøkiliga um frá­støðuna millum Føroyar og Holly­wood og um tað ikki at vera sálarliga til staðar, “fjar­skotnar mammur”. Í øðrum parti av fimm talmerktum pørtum eru yrkingar um børn og teirra samband við vaksin, og triði partur hevur allur sjónarhorn hjá barni. Fimti partur er yrkingarnar “Evropa 1” um tok og eitt tú, sum koyra gjøgnum Evropa og altíð eru næstan ov sein, og í “Evropa 2”, eru “vit” altíð ov sein til “teir góðu bitarnar”, bundin saman í einum ringi, sum dansar seg út av eggini. Ein stórur partur av yrkingunum í savninum ber dám av endurminning frá uppvøkstri við sálarligum ágangi frá umsorganarpersóni, og tað hava tær í felag við fyrra savnið. Ígjøgnum savnið verður líðingarsøgan hjá einum gentubarni søgd við neyvum staklýsingum av reaktiónum barnsins, sum ein rapportur um kríggj millum ójavnar partar. T.d. knýtir “Bumbur 1” samband millum børn í Havn og Vietnam: tá ein mamma í Havn fer út at fáa dóttrina inn við sær, vil dóttirin ikki, og vit skilja, at hon heldur hevði viljað verið í My Lai, har napalmbumbur eta húðina av fólki, enn fara inn við mammuni. Eitt ræðsluvekjandi brigdi av tí gamla motiv­inum foreldur rópa børn heim um kvøldið. Men í bókini eru eisini yrkingar við øðrum sjónarhorni, t.d. tann fyrsta, “Drykkjuveitsla”, sum lýsir eina rúmliga lívs­kenslu, og tær nevndu, “Evropa 1” og “2”. Ein yrking stendur burturúr við síni kenslu av trygg­ leika og varma, “Í loyndum”, sum lýsir samveru millum børn við ongum vaksnum hjá. Hon er ein rópandi mót­ setn­ingur til tann ráðandi dámin í bókini. Hyasinttíð Paula Gaard Krígsfrásøgn og messa Turið Sigurðardóttir