týsdagur 20. juli 2004síða 8

Nr. 136 - 20. juli 2004 15 14 Nr. 136 - 20. juli 2004 skapurin stóð í stórari skuld, men við ongum vinnutóli. Men eftir at Leir- víkar kommuna hevði bjóða felagsskapinum eitt øki at byggja brennistøð á, heitti Føroya Landsstýri á fráfarnu nevndina um at taka arbeiðið uppaftur og byggja eina brennistøð heimanfyri Hagaleiti í Leir- vík. Á sumri 1989 stóð brennistøðin liðug. Greitt var at fara til verka, men skuldin varð ovurhonds stór frá byrjan, og hevur hon verið eitt haft um beinini á felagsskapinum síðani. 15 ár seinni Nógv burturkast er sent ígjøgnum brenniovnin á Hagaleiti seinastu 15 árini. Meira enn 215.000 tons, svarandi til 1,3 mió rúm- metrar av burturkasti eru brend. Varð øll nøgdin løgd á ein fótbóltsvøll, hevði tað verið ein des, ið var meira enn 200 metrar høg. Varð øll nøgdin løgd eftir veg- num millum Leirvík og Tórshavn, varð rúgvan tveir metrar høg eftir allari breiddini á vegnum. IRF er uttan iva ein nógv meira víttfevndur felags- skapur, enn menn droymdu um fyri 25 árum síðani. Men avbjóðingarnar eru stórar enn, og neyðugt er at finna loysnir til gagns fyri felagsskapin, kommunur- nar og umhvørvið. Brennistøðin, eins og alt annað virksemi hjá IRF, verður roknað sum serliga dálkandi virksemi eftir umhvørvisverndarlógini. Tað merkir, at allar støðir skulu hava eina umhvørvis- góðkenning. Seinasta summar fekk brennistøðin eina nýggja umhvørvisgóð- kenning, sum er munandi strangari enn tær gomlu viðvíkjandi útláti frá brennistøðini og øðrum viðurskiftum. IRF kærdi umhvørvis- góðkenningina til Føroya Landsstýri. Hetta varð ikki gjørt, tí at IRF hevur ímóti at reinsa útlátini frá brenni- støðini, men heldur tí at mett varð, og at ov fá atlit vórðu tikin til støddina og aldurin á brennistøðini og til, hvar ið brennistøðin liggur. Harafturat varð ein hópur av øðrum viðurskift- um í umhvørvisgóð-kenn- ingini, sum viðmerkingar vóru gjørdar til tí fyrsta uppskotinum til góðkenn- ing, men sum ikki vórðu broytt í endaligu góðkenn- ingini. Mett verður, at brenni- ovnurin kann virka við rímiligum viðlíkahaldi eini 8-10 ár afturat. Men tekn- iskar ábøtur skulu gerast eins væl og stýrskipanir mugu dagførast. Harafturat verður neyðugt at minka munandi um útlátini frá brennistøðini og her verður serliga hugsa um útlát við royki. Roykurin verður reinsað- ur við einum elektrofiltri, sum tekur sót og partiklar, og tungmetalir, sum hanga upp í teimum, úr roykinum. Kanningar, sum Heilsu- frøðiliga starvstovan hevur gjørt á brennistøðini vísa, at tungmetalini blýggj og kadmium hava ligið langt niðanfyri verandi markvirði og at kyksilvur eisini hevur ligið niðanfyri markvirðið tey seinastu árini. Haraftur- ímóti fara allar sýrurnar og t.d. dioxin í roykinum ó- tarnað upp ígjøgnum skor- steinin. Ein heilt onnur reinsi- skipan skal til at reinsa roykin fyri sýrur og dioxin. Verandi reinsiskipan skal takast burtur og ein onnur skipan setast upp, sum brúkar kálk til at binda sýrurnar og aktivt kol til at binda tungmetalir og diox- in. Hetta er ein lutfalsliga stór íløga, sum eisini fer at tyngja raksturin av brenni- støðini munandi. Sambært góðkenningini skal hendan skipanin verða farin at virka við ársenda 2005. Fleiri reinsiskipanir finn- ast og summar eru meira umfatandi enn aðrar. Stórur eftirspurningur er á markn- aðinum í løtuni, tí allar brennistøðir í ES skulu lúka somu krøv, sum sett eru føroysku brennistøðunum, við ársenda 2005. Ikki ber til at siga nakað nágreini- ligt um kostnaðin, fyrr enn endaliga umhvørvisgóð- kenningin fyri brennistøð- ina er staðfest, men 15 til 30 milliónir kr. hevur verið nevnt. Eftir øllum at døma fer minsti eykakostnaðurin til at reka reinsiverkið at verða 1,7 milliónir kr. um árið umframt kapitalkostn- aðin. Sostatt er heilt greitt, at tung tøk skulu takast, um reinsiskipanin á brenni- støðini, og aðrar skipanir við hjá IRF, skulu upp á eitt støði, sum minnir um støði á líknandi virkjum í skandi- navisku grannalondunum. Tann 15. juli 2004 vóru 15 ár liðin, síð- ani brennistøðin hjá IRF á Hagaleiti varð tikin í nýtslu BRENNISTØÐ Tíðindaskriv frá IRF Hesi 15 árini hevur brenni- støðin brent meira enn 215.000 tons, svarandi til 1,3 mió rúmmetrar, av burturkasti. Varð øll nøgdin løgd á ein fótbóltsvøll, hevði tað verið ein des, ið var meira enn 200 metrar høg. Varð øll nøgdin løgd eftir vegnum millum Leir- vík og Tórshavn, varð rúgv- an tveir metrar høg eftir allari breiddini á vegnum. Brennistøðin verður bygd Interkommunali Renova- tiónsfelagsskapurin L/F, IRF, varð stovnaður 19. mars 1979. Allar kommun- ur kunnu verða limir í fe- lagsskapinum, sum bjóðar seg fram at taka ímóti øll- um burturkasti úr lima- kommununum. Ein av høvuðsuppgávun- um hjá felagsskapinum varð at gera eina brennistøð til burturkast. Fyri at gera eina langa søga stutta, kann verða sagt, at í fyrru helvt av áttatiárunum varð gjørt av at byggja eina brenistøð við Fossdalsbakka í Æðu- vík, har meginparturin av burturkastinum hjá eystur- oyingum longu lutvíst varð brent á opnum báli og lut- víst bara koyrt útav. Tórs- havnar kommuna hevði tá gjørt av at byggja sína egnu brennistøð. Men síðani kom fram, at nógvur hiti kann fáast burt- ur úr at brenna burturkast, og avgjørt varð at flyta brennistøðina nærri Runa- vík. Eftir at vegagerð og byggibúning vóru um at vera liðug uppi á Saltnesi, varð arbeiðið steðgað, tí ótti var fyri, at umhvørvið og drekkivatn fóru at verða dálkað av dioxini og øðr- um. Síðani varð avgjørt at leggja brennistøðina við Áir, omanfyri smoltstøðina hjá Fiskaaling P/F. Men eftir at gravimaskinurnar høvdu sett á at grava, varð arbeiðið aftur steðga av líknandi grundum sum á Saltnesi. Nevndin í felagsskapin- um legði frá sær. Felags- Dioxin er eitt felagsnavn fyri ein bólk av evnum. Nøkur dioxinevni eru av vandamestu giftevnum. Dioxin verður ikki framleitt beinleiðis, men verður til í útláti frá brenning og ídn- aði. Flestu djór bróta ikki dioxin niður, so dioxin hóp- ast upp djórunum ígjøgum føðiliðini. Dioxin er at finna í fiti á djórum og tí verður t.d. nýramørur kannaður á seyði við brennistøðina, tey fyrstu árini fjórahvørt ár, síðani 2002 hvørt ár. Har- afturat verður dioxin mátað í seyði Innan Glyvur á Strondum til samanbering. Mátingarnar í 1999 víkja rættulig nógv frá hinum mátingunum, serliga í kanningunum av nýramøri á lombum (Mynd 1). Verð- ur sæð burtur frá 1999 liggur dioxininnihaldið í nýramøri um eitt pg dioxin/g feitt (eitt picogram 2,3,7,8-TCDD-dioxineindir í hvørjum grammi av feitti) í miðal fyri allar mátingar- nar av nýramøri á seyði við brennistøðina, eitt sindur omanfyri eitt fyri lombini og eitt sindur undir eitt fyri ærnar (1 pg = 0,000000000001 g). Miðal fyri mátingarnar av nýramøri á seyði Innan Glyvur liggur á 0,35 pg dioxin/g feitt. Sostatt er dioxininnihaldið í nýramøri í seyði við brennistøðina á Hagaleiti umleið tríggjar ferðir hægri enn í seyði Innan Glyvur. Einki beinleiðis mark er sett fyri, hvussu nógv diox- in kann vera í fiti til matna, men harafturímóti eru mark fyri, hvussu nógv verður tilmælt at eta av mati við dioxini. Tilmælini hava verið fallandi seinastu árini og hevur ES sett markið til 14 pg dioxin fyri hvørt kg ein persónur vigar um vik- una. Tað merkir, at ein per- sónur, sum vigar 72 kg, kann eta eitt kg av nýra- mørsfiti ella øðrum fiti úr seyði, sum hevur gingið nærhendis brennistøðini, um vikuna. Tilsvarandi kann hesin persónur eta 3 kg av seyðafiti um vikuna, um seyðurin hevur gingið Innan Glyvur ella í líknandi høgum. Men hesin sami persónur fær eisini dioxin í seg úr øðrum mati, t.d. tá hann drekkur mjólk ella etur spik. Í mjólk eru 0,5 pg dioxin/g fiti og í spiki eru 10-13 pg dioxin/g fiti. Evni Nøgd í royki Verandi krøv Nýggju krøvini mg/Nm3 Samdøgurs- miðal mg/Nm3 Samdøgurs- miðal mg/Nm3 Dust 2000 40 10 HCl (saltsýra) 400-600 100 10 SO2 (svávuldioxid) 150-250 300 50 NOx (nitrogenoxidir) 350 400 HF (flussýra) 1-3 2 1 TOC (kolevni) 5 20 10 Pb (blýggj) 30 1,4 Cd (cadmium) 1,5 0,1 Hg (kyksilvur) 0,3 0,1 0,05 Cd+Tl (cadmium og thallium) 1,8 0,05 Sb+As+Pb+Co+ Cu+Mn+Ni+V (onnur tungmetalir) 60 0,5 Dioxin+furan 3,1 ng/Nm3 0,1 ng/Nm3 mg/Nm3: milligram í hvørjum normal-rúmmetri ng/Nm3: nannogram í hvørjum normal-rúmmetri 1 Nm3: ein rúmetur av luft við 0 oC og eina atmosferu trýst 1 mg = 0,001 g 1 ng = 0,000000001 g Roykreinsing Talvan niðanfyri vísir innihald av ymiskum evni í royki frá brennistøðum, verandi krøv (1994) til roykreinsing og nýggju krøvini (2003) til roykreinsing. Dioxin í seyði Dioxin í nýramøri á lombum. Strikan er miðaltal fyri mátingar av lombum Innan Glyvur á Strondum Dioxin í nýramøri á óm. Strikan er miðaltal fyri mátingar av óm Innan Glyvur á Strondum Brennistøðin á Hagaleiti 15 ár Brennistøðin á Hagaleiti hevði hósdagin 15 ár á baki Burturkast, brent á brennistøðini hjá IRF frá 1990 til 2003 C M Y K 14