hósdagur 11. juni 2015síða 22

FRÍGGJADAGUR 12. JUNI 2015 SOSIALURIN 66 22 NØVN Okkara intellektuella amazona er farin Meðan eg var burturstaddur, komu feigdarboðini um Ebbu Hentze og sjálvandi hevur ein so skyggjandi sjónligur individualistur á tí annars rættiliga káma føroyska Parnassinum longu fingið nógvan virak og fagnandi umrøðu í fleiri nekrologum. Men við tað, at Ebba og eg høvdu nógv samskifti, serliga í Kjøpinhavn, men eisini eftir, at hon flytti heim­aft­ ur til Føroya, fari eg kortini at skoyta nakrar persónligar og biografiskt supplerandi reglur uppí tað, sum higartil er skrivað um hana. Blaðungur debutantur í Kjøpinhavn Umleið 1952, t.e. eini fimm ár fyri, at vit fingu Tað føroyska Útvarpið, – hevði Danmarks Radio givið før­ oysk­um útisetum (studentum) inni­ vist hvønn sunnudag seinnapart við eini beinleiðis sending til Før­ oya. Har arbeiddu nógv fólk við jour­nalistiskum hegni, men tvey av teimum skaraðu heilt framúr. Tað vóru Waldemar Dalsgaard og Ebba Hentze. Bæði høvdu sjáld­sama moduleraða rødd og hartil krystall­ klára diktión. Hvørja ferð tey lósu tíðindi ella fortaldu, sótu fólk um allar Føroyar sum undir andakt. Sendingarnar hjá Ebbu vóru altíð viðkomandi, relevantar og vælskipaðar. Tað var tó týðuligt, at hon ikki fekst við petit- jour­nalistikk, men appelleraði til tann intellektuelt forvitna lurtaran. Hjá einum hálvvaksnum óvita var tað tí røddin, heldur enn innihaldið, sum hugfangaði mest. Soleiðis lærdi eg Ebbu at kenna verbalt, uttan at hava sæð hvør, ið átti hesa føgru mikro­ fonrødd.. Men um várið 1958 møttust vit fyri fyrstu ferð vis-á-vis í Sjón­leikar­ húsinum í Havn, har ein fylk­ing var í ferð við at skipa fyri Ólavs­vøku­ kabarett sama summarið. Ebba var høg og hábærslig, og hon tóktist bæði dynamisk og kompetent, um enn eitt sindur ráðarík. Hon kom og fór sum ein hvirla og hevði minst líka so imponerandi sortie sum entré. – Hon var virkishugaður luttakari í einum spennandi arbeiðsbólki saman við Waldemari, Poul Olsen, Leivi Johannesen, Steingrími Weihe og Kára Petersen, sum tá var formaður fyri Studentafelagnum í Kjøpinhavn. – Fyri meg var tað eitt satt privilegium at sleppa at arbeiða saman við hesum rutineraðu og scenuvandu fólkum, men retrospektivt er tað heilt ófatu­ ligt, at Ebba ikki hevur verið meira enn 27 ára gomul tá. Tey fylgjandi sjey árini komu vit at hittast javnliga í alskyns um­ hvørvi í Kjøpinhavn, tí Ebba var ein »institutión« í útisetalívinum. Hon luttók kalejdoskopiskt í næstan øll­ um føroyskum felagsarbeiði, m.a. var hon í fleiri setur nevndarlimur í Før­ oyingafelag, minnist meg rætt. Men hon hoyrdi ikki til tað stóra inniskógva-liðið av kultur-heim­ føðingum, sum ongantíð fáa smoygt ta føroysku skræðuna av sær. Hon panoreraði kontinentalt og inte­grer­ aði seg væl og virðiliga í tí danska samfelagnum, – lærdi seg eitt elegant og esoteriskt danskt mál og fekk soleiðis tíðliga fótafesti á donskum kulturgigantum, sum GYLDENDAL, DR og POLITIKEN. Ebba var kosmopolittturin par exellence millum føroyskar útisetar. Hon var emanciperað kvinna langt áðrenn reyðsokkarnir fóru at rópa á geilarhornunum. Hon ferðaðist longu í 50´unum nógv til européiskar metropolar, fyrst og fremst til sítt kæra Paris, har hon eisini hevði lisið eitt skifti á sjálvum Sorbonne; – hon beinleiðis stórtreivst í Paris! Eldhugaður mentor og formidlari Annars las hon samanlíknandi litte­ ratur­vitskap bæði við Universitetið í Kjøpinhavn og ymsastaðni á Konti­ nentinum. Hon tók ongantíð nakað formelt prógv, men hennara klassiska dannilsi var rættiliga universelt, og hennara kultursøguligi sjónarringur fevndi ovurhonds víða. – Hon hevði enorma faktuella vitan og hartil sera gott minni. Longu í 50´unum fekk hon so nógvar journalistiskar og littererar free-lance uppgávur fyri ymisk donsk dagbløð, tíðarrit, forløg og radio, at hon aldrin fekk tíð til at gera seg lidnan við tann akademiska lesnaðin. Hon hevði etablerað seg sum blaðung og var longu síðst í 50´unum blivin eitt relativt kent andlit í tí intellektuellu kulturelituni í Kjøpinhavn. Men sjálvt um Ebba ferðaðist stovu-vand í donskum intellektuellum cirkl­um, var hon altíð fús til at dugna føroyskum feløgum í Kjøpinhavn sum formidlari og kulturellur ígongd­setari. Hon vitjaði dúgliga í »Krókinum« á Kannibalinum, har føroyskir studentar høvdu sítt tilhald. Hon tók sær tíð til at luttaka í alskyns orðaskifti við nógv yngri og óroyndari debattørar um litteratur, filosofi, feminismu, samfelagsviðurskifti og ikki minst Tað kalda Kríggið, sum tá var dags­aktuelt og hóttaði í kuliss­ unum hjá teimum allarflestu næstan hvønn dag. Hon helt fyrilestrar og prægnantar veitslurøður, var við til ógvisligar debatt­fundir, og hon hevði avlops­ megi til eisini at skipa fyri sera undir­ haldandi spurnarkappingum mill­um útisetar. Síðst, men ikki minst var hon í áravís ein eldhugaður limur í kabarett­nevndini hjá Studenta­felag­ num, har hennara partur ongantíð lá eftir. – Hon fekk ofta rolluna sum manu­ ducerandi mentor millum føroyskar studentar, og hvørja ferð skaldið William Heinesen sást í Kjøpinhavn, var Ebba hansara fasti fylgisneyti og kanska musa. Tey sóust við nógv høvi, bæði dionysisk og apollinsk, og tey klæddu hvørjum øðrum, tí hon var líka so braneggjað, sum hann var lítillátin. Longu tá vágaðu øvundar­ fólk at kalla hana eina krukku – gaman í, men Ebba hevði format og har­við rætt til at vera tað. Ansur fyri lívskvaliteti og savoir-vivre Ebba var avgjørdur epikuræari, og hon fegnaðist um stórbýarlívið, og tað var altíð ein fragd at sleppa at ferðast við henni á onkrum av hennara mongu odysséum í Kjøpin­havn ella á Frederiksberg. Mest gekk hon miðbýin frá Højbro Plads til Rosenborgar- leiðina ella spákaði framvið vøtn­un­ um, nær­hendis Nørrebro, har hon búði, men onkuntíð varð farið út á Frede­riks­berg, til »de små haver« ella á Thorvaldsensveg, nærhendis Land­búnaðarháskúlanum, har hon hevði lisið á »Statens & hovedstads­ kommunernes studenterkursus« frá 1948 til 1950 saman við tveimum øðrum føroyingum, Heina Heinesen úr Miðvági – (Heini og hon sótu nógv ár saman í stjórnini av Føroyingafelag) – og Jákup Joensen úr Lopra. Slíkar ferðir vóru ikki bara nostalgi fyri hana – hon gleddist og ernaðist av slíkum promenadum. Hon kendi jú næstan hvønn bygning, hvørja café, hvørja restaura­ tión, hvørt sjónleikarhús og nógv vertshús, og man fekk alsamt kultur­ søguligan viðskera afturvið á hvørj­ um túri og á hvørjari café-vtijan. Sjálvandi var Ebba forelskað í Paris og tí bacchantiska café-meldri­ num við gøturnar har, men hon var sanniliga eisini ogvuliga góð við sín bý, Kjøpinhavn og vildi so fegin hava, at teir yngru útisetarnir lærdu tey mongu ýti í býnum at kenna og ikki minst brúka. Í Paris hevði hon lært savoir-vivre, so hon var socialur stór­for­brúkari av bæði undir­haldi og kulturi. Hanus Kamban hevur eisini greitt frá líknandi Kjøpin­ havnar-túrum við Ebbu, har hon var kulturellur turistførari í tí mið­aldar­ liga miðbýnum. Hon vildi eitt sym­ posion, har hon kundi upplýsa og fortelja. Hon vanvirdi teir trongskygdu skóleista-føroyingarnar, sum komu niður til Kjøpinhavnar og stórt sæð bara tvassaðu »andiliga óskalaðir« millum síni triviellu kollegiums-býli og sínar lærustovnar! »Síðani skunda tey sær heimaftur til Føroya sum provinsiellir material­ ist­ar, sum aldrin lærdu at brúka ella kenna stórbýar-kulturin í Kjøpin­ havn«, sum hon plagdi at taka til. Í socialum og uttan­ ríkispolitiskum andgletti: Men Ebba hevði avgjørt eisini sociala og samfelags-filosofiska indigna­ tión. Sjálvt um hon ikki luttók nógv í flokkspolitiskum orðaskifti, var hon trúgvur vinstrasinnaður social­ demokratur. Hon solidariseraði seg við arbeiðarastættina og roknaði seg sum andsarbeiðara; – hennara politisku ideal vóru Viggo Kampmann og Julius Bomholt, og hon fegnaðist stórliga um vælferðarsamfelagið; men mest var hon upptikin av globalum problematikki og tí humanistisku og moralfilosofisku kreppuni aftan­á Annað Verðinskríggj við kz-legum, Hiroshima-bumbuni og atom­kapp­ ingini. Sjálvt um hon principielt var ímóti kravgongum og geilar-rópum, var hon kortini onkuntíð at síggja í demonstratónum í Kjøpinhavn móti atomvápnum. – Hon ógvaðist við orðið terror­ balancu, sum hon helt vera ein ræð­ andi absurditet. Hon var ótrygg og stúrin sum milliónir við henni, men hon gekk oftast stillisliga við tí. Ein dagin, vit spákaðu úti á Eystaru­ brúgv – tað var sjálvan Bastille­dagin 1962, gav hon mær heilt spontant eina bók, sum hon eggjaði mær til at lesa. – Eg havi forrestin bókina enn! – Bókin er um tað viðgitna bræva­ skiftið millum tann týska journalistin Günther Anders og Hiroshima-pilotin, Claude Eatherly, sum gav boð um niður­kastingina av tí fyrstu atom­ bumbuni móti civilum máli. Hon eitur »Samvittighed forbudt« (Off Limits fur das Gewissen). Ebba, sum annars ikki var sentimental, var sjónliga upp­øst av bókini og sewra ávirkað av tí óhugnaligu konklusiónini, sum kundi tolkast soleiðis, at man av militer­strategiskum orsøkum var fúsur at ofra alla humanismu og alla sømuligheit fyri at gagna atomvápna- ídnaðinum. Fanst eitt strævið »vitni«, mátti beinast fyri tí. Militermaðurin Eatherly bleiv eitt offur og føldi slíka skyld aftaná sína gerð, at hann bleiv tvangs- inn­lagdur sum schizofrenur. Eftir brævaskiftinum at døma var hann heilt avkláraður og als ikki sinnsjúkur, men plágaður av skyldarkenslu, sum gjørdi hann hugtungan og friðleysan. Anders dokumenterar týduliga, at Eatherly skal ómynduggerast sum vitni. Við sínum følsama og poetiska lyndi, var Ebba meira upptikin av slík­um seriøst eksistentiellum spurn­ ingum, enn av Gagarin og mána­ kappingini, sum meira prosaisk fólk vóru hugtikin av akkurát um tað mundið. Ebba var eitt engagerað og við­ kvæmt menniskja og hugsaði al­ment­ menniskjansliga, meðan vit onnur mest fagnaðu eini røð av tekniskum brøgdum. Hon var kontemplativ og spurdi knappliga retoriskt: »Heldur tú ikki, at tað verður kríggj aftur?« Hetta kann ljóða naivt í dag, men tað var bara einar tríggjar mánaðir undan tí fatalu Cuba-kreppuni; – sjálvandi visti Ebba, at eingin kundi svara henni, men intuitivt var hon nær við at fáa rætt í síni stúran. Ebba var intellektuelt ógvuliga selektiv, – t.d. vildi hon ongantíð lata seg tøla av tí studentikosu Frama-fylkingini og teimum sekter­ isku skribentunum, sum mann­aðu teirra organ. Hon vanvirdi salon­ kommunistar og dogmatiskar fylk­ingar og stóð tí lættliga ímóti øllum freistingum, hóast ein partur av hennara vinaskara helst av opportunistiskum grundum blivu framafólk eina tíð. Hon og Atli Dam kendust frá barnsbeini og vóru ógvu­ liga væl, ikki minst politiskt, so hon fetti sær á og læt Framamenninar goyggja út í tóman heim. Teir fingu hana aldrin at melda seg inn, hóast teir dúgliga royndu. Hon vísti seg tessvegna næstan aldrin niðri í tí skirvis­liga St. Kongensgade-húsinum, har teir politiskt frelstu leikaðu í. Harafturímóti stórfegnaðist hon, tá ið Atli gjørdist løgmaður. Tað var helst ein av meginorsøkunum til, at hon flytti heimaftur til Føroya. Úr Kjøpinhavn til Havnar Eftir at Ebba flytti til Føroya síðst í 70´unum, havi eg tíverri bara hitt hana fáar ferðir, antin í Havn ella Kjøpinhavn, men vit telefoneraðu ikki sørt, og tað frøddi meg at síggja, hvussu væl hon festi rót í føroyskum kulturlívi, har hon loftaði sær minst líka so væl, sum millum útisetar. Anonymitetur riggaði ikki til hennara temperament. – Til Havnar kom hon sum ein intellektuellur hvirluvindur og bleiv ógvuliga skjótt eitt vælkent andlit í býnum. Tað føroyska Parnassið fekk tiltrongda inspiratión av, at Ebba fylktist við teimum. Líka so nógv, sum hon spákaði í Kjøpinhavn, líka so nógv koyrdi hon um allar Føroyar í sínum kera Honda-bili, tí hon vildi síggja og uppliva alla tíðina. Hon vildi integrera seg av nýggjum og tad skuldi gerast við lít. Um tað umfatandi og slóðbrótandi týðingararbeiði hennara, serliga úr