hósdagur 25. juni 2015síða 37

5 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 6 • 26. juni 2015 Ólukkudýrini (Les Misérables) eftir Victor Hugo er skaldsøgan, eg lesi beint nú. Bókin er fyrst og fremst um hetta at loysa tann einstaka úr fjøtrum. Christus nos liberavit, skrivar høvundurin og endur­gevur leysliga á latíni orðini “til frælsi frísetti Kristus okkum” úr Paulusar brævi til galatar (kap 5, vers 1). Galatar vóru eftirkomarar av keltum, sum fluttu til Lítlaasia í árinum 278 fyri okkara tíðarrokning og settu búgv á tí træleysa, dapra, vindbarda há­slætt­ anum. Nú fingu hesi harðbalnu fólk send­andi Paulusar samanrikna, torskilta og vakra tekst. Hvør bar teimum postin? Hvør las brævið upp hart? Mundu tey skilja innihaldið? Uppáhaldið hjá Hugo er, at menn­ iskjuni verða vesal og ónd, tí at sam­ felagið slepti teimum upp á fjall. Sam­ svar­andi hesi miklu sjón er tað nýggja samfelagið, sum Madelaine (Jean Valjean) byggir upp í Montreuil-sur-mer, í roynd og veru eitt vælferðarríki. So­ leiðis fær Hugo í sínum velduga religiøst- sosialistiska verki eisini sagt nakað um sosialt pírni (Cameron) yvir av sosialum rættvísi (Miliband). Regnið milda Í Queen´s Theatre síggi eg sangleikin Les Misérables. Framførslan er stórfingin, men eisini (sum musicalum líkt) eitt sindur konfektkend, tí arnarklógvin hjá Hugo kámast nakað í royki, mála­geipi, barrikadu-fjøllum, komersi og kenslu­ kroysti. Áskoðararnir eru eina­mest blaðung fólk. Eg spyrji mín síðumann, um hann hevur lisið verkið. Svarið er játtandi. Mær rennur í huga, at eisini sang­ leikurin Cats, sum bygdi á tær virtuosu og stuttligu kettuyrkingarnar hjá T.S. Eliot (og sum tann hástóri Inspector Morse plagar at snerkja at), var ein veldug uppliving. Í The Globe síggi eg sjálvan valdagin Keypmannin í Venesia. Evnið er í síni grund hálvan vegin tað sama sum í Les Misérables. Shakespeare hevur ongan Valjean í sínum leiki, men eins og Javert umboðar Shylock bókstavin og rætt­ vísina, og eins og Myriel biskupur um­ boðar Portia hetta undurfulla virði, sum Shakespeare rópar mercy, t.e. fyrigeving, náði ella miskunn: Náðina kann ongin tvinga fram, sum regnið milda fellur hon av himli á tey í neðra. Tvíføld signing er hon, hon signar gevaran og tann sum fær. Í miklum máttmest klæðir hon nógv betur enn krúnan drotti høgt í kongsins sæti... Sum “drottur” í kongsins sæti um­ boðar Cameron tað trygga, sparsemi, aftur­hald og bretskt sjálvsøkni. Hansara var­liga medferð kveikir virðing. Frá Miliband vænta mong hinvegin ábøtur og broytingar, at minstalønin verður hækkað, at einskiljingar í heilsu­tæn­ astuni halda uppat, at ríkfólk, sum krógva sín kapital í útlendskum bankum, verða tvingað at rinda skatt, at Yvirhúsið verður avtikið ella umskipað, at list og bóka­søvn fáa meiri styrk osfr. Kalifatið Summir spurningar fáa lítla umrøðu, eitt nú uttanríkispolitikkur ella tann nýggja hóttanin frá kalifatinum. Í einum av Bretlands elstu tíðarritum, tí óvanliga væl­skrivaða Spectator (sum styðjar Cameron), skrivar Rod Little, at Miliband hev­ur lovað at “gera islamofobi til eina brots­gerð”, um hann fær valdið. Er hetta rætt, kann tað vera eitt sjálv­ mál. Tað kann útvega Labour atkvøður frá muslimum, men hinvegin er óttin fyri ISIS veruligur og vaksandi. Rod Little ger skilnað millum vanligar muslimar, ið eru hampafólk, og eina ideologi, sum er “illiberal, hevnissom og fascistisk”. Í Le Monde detti eg fram á eina óvan­ liga áhugaverda kronikk eftir Michael Waltzer, professara á Princeton lærda háskúla, har ført verður fram, at partar av vinstrarørsluni gera eitt stórt mistak við ikki at tora at finnast at islam. Waltzer nevnir í hesum sambandi megnar­kvinnuna Ayaan Hirsi Ali, úr Somalia, sum hevur gjørt upp við sína egnu trúgv og heldur upp á, at islam (sum kristin­dómurin í 12. øld) er ein sjúk religión, sum hevur brúk fyri bót og grøðing. Skotsk loysing? Eg sleppi ikki undan at hugsa um Hugo og Shakespeare. Vit eru øll menniskju við brekum og dygdum, kristin, jødar, mus­limar og fólk uttan átrúna. Men náðin sum hugtak, finst hon í átrúnanum hjá ISIS og Khomeini ayatollah? Um ikki, hevur islam brúk fyri henni. Mær kemur til hugs, at hvørki í Queen´s Theatre ella The Globe haldi eg meg hava sæð nakran muslim. Ganga hesi fólk ikki í teatur? Leikurin í The Globe er av, Shylock má leggja kongin, Antonio sleppur undan at lata eitt pund av sínum egna kjøti, og Portia og Bassanio kunnu halda brúd­ leyp. Eg spáki fram við Thames-ánni og síggi hinumegin tann stálgráa kupilin á Saint Paul´s dómkirkju. Í Founders Arms, har eg drekki eina Guinness, nevnir ongin Cameron ella Miliband. Dagin eftir er greitt, at uttan mun til sigurharran Cameron ella taparan Miliband er tann veruligi taparin tann enska valskipanin. Hesin rokniháttur avlagar fólksins vilja so nógv, at ein ivast í, um Ongland kann rópast eitt demo­krati. Vit kunnu nú ímynda okkum ein komandi skilnað millum Ongland og Skotland. Við eini demokratiskari val­ skipan hevði hesin klovningur verið óhugs­andi. Og við einum Onglandi, har tann hástóra yvirstættin misti síni ser­ rætt­indir, høvdu skotar havt minni hug til at sigla sín egna sjógv, í góðum sam­ starvi við Frakland, sín søguliga vin og felaga. Borgarans fall Kvøldið fyri mína fráferð síggi eg í the Noel Coward Theatre leikin Death of a Salesman eftir Arthur Miller. Willy Loman er sølu­maðurin, sum gloymir næstan og tey veruligu virðini, men droymir innan­tómar dreymar um ríki­ dømi og fagnað og at “verða dámd­ur”. Hvat ein annars kann siga um Loman, so lesur hann hvørki Hugo ella Shake­ speare. Hann er tann ævigi smáborgarin, og hans­ara religión er skræðan og eygnar­ivið. Antony Sher, úr Suðurafrika, av litavisk-jødiskari ætt, spælir Willy Loman. Spælið er meistarligt, og áskoð­ arar­nir sita sum negldir. Eg siti á fremsta rað á loftinum og fái fylgt væl við, meðan Loman, maðurin sum ongantíð “kendi seg sjálvan”, fer til grundar og úrs­litið av hansara succes-dyrkan og veru­leika­ fjara geipi, eitt dysfunktionelt húski, liggur í skeljum. Búði Loman í Onglandi, hevði hann valt Cameron. “Sølumansins deyði” eitur leikurin hjá Miller. Death of the Liberal Class eitur bók eftir amerikanska høvundin Chris Hedges, sum kom út í 2010. Hedges førir í bókini fram, at í USA hava verjarnir hjá miðalstættini – fjølmiðlar, lærdir háskúlar, politiskir flokkar – svikið. Gjógvin millum rík og fátæk veksur við óhugnaligari ferð, og inn í tómrúmið eftir eina hvørvandi miðal­stætt ríða “demagogar, spekulantar og krígs­øsarar”. Eg hugsi um tey líkasælu eyguni á teimum fólkum, eg havi sæð í Islingon hesa vikuna, fólkum, sum høvdu havt alt at vinna av Milibands nýskipanum. Hava hesi fólk yvirhøvur verið á vali? Eg veit ikki. Men hvør skal bjarga teimum vanrøktu og vesalu, sum tey sjálv, sum Willy Loman, velja at dyrka ta glæsiligu fasaduna og falla hástórum ríkmonnum og eirindaleysum skattasnýtarum til­ biðj­andi til fóta? Al Pacino sum Shylock