hósdagur 25. juni 2015síða 50

18 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 6 • 26. juni 2015 18 Saltfiska­hugleiðing úr einum sponskum egningarskúri g havi kastað mín alsk á saltfisk. Lættsaltaðan tosk. Um tað ber til at elska ein rætt, ja, so elski eg lættsaltaðan fisk. Hann smakkar so vælsignað væl, hann er lættur og skjótur at gera, og ivaleyst er hann eisini sunnur. Nú tá eg havi roynt hann í fleiri ár, vísir tað seg, at hetta er døgurði, sum børn og ung eisini kasta sín alsk á. Sjálvur dámar mær best at gera rættin so einfaldan sum gjørligt. Salta nøkur góð toskafløk í einar fimm tímar, morlað góð eplir og ger eina rúgvu av vælstoktum leyki. Vælgagnist! Tú kanst velja at kóka fiskin, men uppaftur betri er at baka hann í skamt­ um í aluminiumsfolio og leggja stokta leykin oman á fløkini, so nakað av leyk­smakkinum rennur niður millum fonn­hvítu toskavøddarnar. Tað kann væl vera, at útvatnaður saltfiskur leingi hevur verið etin sum ger­andis­døgurði í fleiri heim­um í Føroyum. Áður enn frysti­boksir­nar komu, var salt jú brúkt til at varð­ veita fisk, kjøt og fugl. Útvatnaði saltfiskadøgurðin var tí eitt úrslit av, at hetta var einasti máti at goyma fisk til veturin. Hjá tí góða innløgumanninum bar ikki til at fara undir ein vetur við tómum tunnum, og í gomlum tíðum var uttan undan­tak talan um saltaðan mat. Bæði á sluppum og seinni á trolarum saltaðu menn eisini upp í tunnur til hús­brúk. Tann saltaði fiskurin mátti altíð út­ vatnast í einar tveir dagar. Útvatn­aður kundi hann etast antin sum púra feskur ella við einum ferðili av saltráka saman við leyki, mjólkarsós og øðrum. Stokkfiskur fyri 700 árum síðan Áður enn saltið kom til Føroya, var ein­asti máti at goyma matin at ræsa og turka. Fiskur var etin feskur, visnaður, ræstur og turrur. Fyri 700 árum síðani varð tann stóri toskurin ráskorin og turkaður og fluttur til Bergens. Men tá bergenshandilin fánaði burtur um ár 1500, misti hesin turri stokkfiskurin sín týdning sum handilsvøra í Føroyum. Samstundis fekk landbúnaðurin nógv størri týdning, og ull gjørdist gull, meðan fiskiskapur stórt sæð bara var til heimabrúk. Men so kom saltið. Fólksligi profess­ arin Jóan Pauli Joensen, sum í vár rík­aðu okkum við tveimum verkum um før­oyskan mat, hevur lýst sera væl, hvønn týdning saltið fekk fyri føroyska mat­mentan. Hann vísir á, at orsøkin til, at føroyingar hava ræsað og turkað matin, hekk saman við, at salt, eins og flestu kryddvørur fyrr í tíðini, var ein sera dýr vøra. Góða saltið var sunnanfyri, og sjó­ far­arin Magnus Heinason var millum teir fyrstu, sum í 1587 førdi bíligt salt E Føroyar og Spania hava eitt til felags – saltfisk. Í nógv ár vóru Føroyar størsti saltfiskaútflytari til Spania. Føroyski kvaliteturin var samstundis tann besti og føroysku seljararnir fingu hægsta prísin. Tað er ymiskt, hvussu føroyingar halda, at spaniólar hava lønt okkum tænastuna aftur. Føroysku reiðaríini fingu sínar inntøkur. Onnur hava tikið saltfisk til sín í lættari útgávu, meðan upp aftur onnur halda, at spaniólar í takklæti eiga at bera okkum sína matmentan og lata føroyskan tosk í spanskan búna Helgi Jacobsen Úr einum sponskum egningarskúri hugleiðir Helgi Jacobsen um klippfisk, lættsaltan tosk og spanskar matsnillingar Heima í Havn Mynd: Helgi Jacobsen Spanskur egningarskúrur