fríggjadagur 3. juli 2015síða 19

Fríggjadagur 3. juli 2015 sosialurin 75 19 oyingar ilskaðust inn á hana, tí teir hildu hana venda sínum heimstaði baki. Fyri hana kendist lokala málið sum ein spennitroyggja. Til saman­ beringar kann eg siga, at tá eg havi spurt norðoyingar sama spurning, hevur tað ikki verið upp á tal at tillaga seg ein miðføroyskan málframburð, greiðir hann frá. Hetta eru tvær einstakar upp­ liv­ingar av, hvussu tilflytarar í Havn hava valt at fyrihalda seg til málið, og sostatt ber ikki til at siga nakað generelt út frá hesum báð­ um upplivingunum. Men kortini er hetta ein áhugaverd eygleiðing av, hvat rørist undir flatuni. Ein dialekt er ikki bara mátin, tú tosar uppá. Hon er ein partur av tínum sam­leika, og tað kann fyri summi tykjast sum brot á felagsskapin at broyta hetta ser­eyð­kenni við tær sjálv­um. Tað kann koma at kosta dýrt fyri ein­ stak­lingin at kasta eina slíka sið­venju fyri borð. Og tað eru upp­liv­ingar sum hesar, ið liggja til grund fyri at kanna broytingar í okkara dialektum. – Ætlanin er at gera nýggjar upp­ tøkur á nøkrum útvaldum støðum í Føroyum. Hesar upptøkurnar kunnu vit so samanbera við gamlar upp­tøkur, sum deildin eigur, fyri á tann hátta at kanna, um ella hvussu dialekt­in er broytt. Dialektir ávirka báðar vegir Til sjálvar kanningarnar eru nøkur støð vald út. Bygt á fokusið á verk­ ætlan­ini, har munurin millum mið­ depil og útjaðara skal lýsast, hava høvund­arnir valt at kanna munin mill­um Havnina og Tjørnuvík, Klaks­vík og Fugloy, Sandavágur og Tvøroyri og Sumba. – Kanningar vísa, at miðdepilin sum oftast vinnur, meðan útjað­arin tapir, í og við at fólk frá út­jaðaranum hava lyndi til at laga seg eftir høvuðs­staðar­málinum. Endamálið er so at kanna, um dialektirnar kring stóru eindirnar úti í økjunum eru í broyting. Broyt­ingar ávirka jú báðar vegir. Tað eru ikki einans tær smáu dialektirnar, ið eru hóttar. Í og við at samfelagið alsamt verður betri útbygt, flyta alsamt fleiri fólk til høvuðs­staðin, ið aftur ávirka okkara høvuðs­staðarmál, um ein kann siga tað soleiðis. – Og hvat er so okkara høvuðs­ staðar­mál? Eg trúgvi, at tú í dag líka ofta hoyrir fólk í Havn úttala ’oy’ í staðin fyri ’ei’, og vendingar sum ’egveitisjiii’, ið eru so eyðkendar fyri havnar­fólk, hoyrist kanska knapt so ofta longur. Hetta kemur av stóru til­flyt­ingini, og tað er áhugavert at eyg­leiða, hvat tað ger við dialektina í høvuðs­staðnum, sigur Jógvan í Lon Jacobsen. Burtur úr eygleiðingum sum hes­ um reisast onnur evni, sum eisini eru áhugaverd at tríva í. Eitt nú, hvat er tað rætta føroyska málið? Tað verður javnan tikið fram, at miðlafólk og fólk í almenna rúminum skulu leggja seg eftir einum ríkismáli, einum máli sum er savnandi fyri fólkið. Men hvat er tað rætta føroyska málið? – Okkara talumálsnormur er ser­ stak­liga veikur í mun til tað, vit síggja í Dan­mark og Svøríki. Taka vit eitt nú tað gamla havnarmálið, er tað jú søguliga eitt lágstættarmál. Tað var ikki í Havn, at tey múgvandi fólk­ ini búsettu seg. Í staðin var Havn­in búsett av fátækrafólki, og tað var her, at tað danska málið var mest íbland­ að. Og tað hevur merkt menningina av lokala málinum í Havn, greiðir Jógvan í Lon Jacobsen frá. Drynjan og fløt a Hvørt tað er umráðandi at varðveita dialektir er ein áhugaverdur spurn­ ingur. Um mobilisering og fólka­frá­ flyt­ingin bert er vaksandi, vera tað jú færri og færri til at varðveita og brúka dialektirnar. Allastaðni kring okkum søkja fólk inn móti størru býunum. Henda kanningin av føroysku dialekt­unum er áhugaverd, tí nú ber til at saman­bera dialektina á einum og sama stað tvey ávísa tíðarskeið. Kanska kann hendan granskingin birta upp undir eitt nýtt kjak um før­oyskt mál. – Vit tosa nógv um mál í Føroyum, men serliga er fokus á rætta og skeiva málnýtslu, stavseting og talaða málið, ið verður brúkt í almenna rúminum. Tað verður ikki kjakast serliga nógv um júst dialektir. Jógvan vísir á, at í Noreg er hug­ burðurin til dialektir heilt øðrvísi enn í Danmark og Svøríki. Svøríki og Danmark hava lagt á sama bógv og leggja størri fokus á at hava eitt ríkis­ mál, meðan man í Noreg dyrkar fjøl­ broytni í teimum ymsu dialekt­unum. Samanborið við føroysk viðurskifti, hava vit eisini eitt ávíst fjølbroytni í okk­ara dialekt­um. Samanber t.d. drynj­ingina hjá vágafólki ella hvussu fløt tey eru norðanfyri. – Tað hevði verið politiskt ókorrekt at tvinga fólk til at víkja frá sín­um dialektum og í staðin brúka eitt miðføroyskt standardmál. Men tað er áhugavert at fara aftur um og hyggja eftir, hvat vit í veruleikanum hugsa um hesi viðurskiftini, sum í has­um døminum eg nevndi um suður­oyar­ dámuna, ið fekk av at vita fyri at víkja frá síni heimligu dialekt. FAKTA:  Verkætlan: Broytingar í føroyskum dialektum gjøgnum tvey ættarlið. Fyrsti parturin av verkætlanini skal vera liðugur í 2016  Granskari: Jógvan í Lon Jacobsen  Starv: Útbúgvingarleiðari og lektari í málfrøði á Føroyamálsdeildini, Fróðskaparsetur Føroya  Stuðul: 214.000 krónur frá Granskingarráðnum Hvørjum granskar tú í? Í summar fara vit at seta fokus á gransking í Vikuskiftissosialinum. Komandi seks vikurnar fært tú soleiðis innlit í, hvat klóku heilarnir í landinum sita og arbeiða við. Evnini spenna víða, heilt frá gøtunøvnum til barnsburðartunglyndi, men felags fyri allar seks granskarar er, at teir hava fingið føroyskar granskingarpengar frá Granskingarráðnum. Góðan lesihug! Tað gamla havnarmálið, er søguliga eitt lág­ stættarmál – Dialektirnar í smáu bygdunum kring Klaksvíkina eru minkandi, meðan sjálvt ’norðoyamálið’ veksur. Men tað eru bert gitingar, tí vit hava ongar kanningar, ið vísa hetta. Tað er hetta, okkara verkætlan vónandi fer at vísa, sigur Jógvan í Lon Jacobsen