hósdagur 6. juli 2000síða 5

8 9 tíðindablaðið sosialurin tíðindablaðið sosialurin Nr. 127 - 6. juni 2000 Nr. 127 - 6. juni 2000 gult cyan magenta svart gult cyan magenta svart Granskararnir halda ikki vinnuna gagnn‡ta arbei›i teirra nóg væl. Vinnan heldur seg fáa alt ov lítí› burturúr gransk- ingini. Hóast felags mál – at fáa meira burturúr fiskinum – er sam- skifti› ofta vána- ligt. Bjørt Samuelsen – Sjálvandi vil vinnan lata meira pening til fiskií›na›- argransking, men fyrst mugu vit kenna á okkum, at vit fáa naka› fyri pengarnar, sigur Gu›ri› Andorsdóttir, gó›skust‡ringlei›ari á Før- oya Fiskavirking alias Uni- ted Seafood. Eftir at altjó›a rá›stevna í fiskií›na›argransking júst hevur veri› í Føroyum, hev- ur fokus veri› sett á tørvin á matvøru- og fiskií›na›ar- gransking her heima. Sosi- alurin var vi›, tá tríggir »ek- ta›ir« fiskií›na›argranskar- ar hittu umbo›i› frá før- oyska fiskií›na›inum. Óluva Niclasen, Magnus Pauli Magnussen og Helgi Nolsøe eru øll kn‡tt at fiski- vinnudeildini á Heilsufrø›i- ligu starvsstovuni. Ov lítla ávirkan – Stikkor›i› er at gera vinn- una meira kappingaføra. Men hvussu í allari ví›u ver› skalt tú gera ta›, um vinnan onga ávirkan hevur á ta›, sum granska› ver›ur í. Eini tíggju til fimtan verk- ætlanir eru í gongd í løtuni. Vit hava bert veri› vi› at velja tvær av teimum, sigur Gu›ri›. – Vi› teimum prosjektu- num,eg havi arbeitt vi›, hevur eingin trupulleiki veri› at fáa vinnuna vi›. Innan fiskiroyndir hevur vinnan sloppi› at sagt sítt, á›renn verkætlananir eru settar í gongd, men ofta eru eingi uppskot komin ha›ani, sigur Helgi. – Nei, ta› er ikki rætt. Vinnan er sloppin at velja frá, ongantí› at velja til! Ein listi vi› 20 uppskotum er lagdur fyri okkum, og vit ver›a so spurd: Hvat av hes- um halda tit, vit skulu velja. Ta› er bestemt ikki ta› sama sum at sleppa at vera vi› at avgera, sigur Gu›ri›. – Ta› hevur helst veri› so ómakaleyst hjá Fiskirann- sóknarstovuni og Heilsu- frø›iligu Starvsstovuni at sita á teimum 8 milliónu- num, sum árliga ver›a játt- a›ar, at eingin annar skal sleppa framat, heldur hon. Hettar heldur Óluva vera løgi›: – Eg kann svara fyri okkum granskarar, at vit heldur enn fegin vilja ar- bei›a saman vi› vinnuni. Tímir vinnan at vera vi› at seta saman og greina verk- ætlanir, er ta› jú ta› ideella. Men ta› krevur eitt arbei›i frá bá›um sí›um, sigur Óluva. – Flestøll í vinnuni eru á einum máli um, at man hev- ur fingi› alt, alt ov líti› burt- urúr granskingini, sum hev- ur veri›. Hví eru gransking- arumstø›urnar hjá okkara høvu›svinnu so heilt út av lagi vánaligar, hóast nógvar milliónir árliga ver›a n‡ttar til fiskií›nar›argransking? Ta› mátti bori› til at fingi › nógv meira burturúr pengu- num, heldur Gu›ri›. – Men kann ikki vinnan keypa sær granskingina sjálv, vil hon hava størri á- virkan? – Í dag fer vinnan ofta utt- anlands at keypa sær gransking. Nógv av hesum kundi óiva› veri› gjørt her heima, svarar Gu›ri›. Hóttarnir og missálit Gu›ri› heldur eina for›ing fyri betri samstarvi vi› granskararnar vera, at granskingin er kn‡tt bein- lei›is at einum stovni, sum eisini umsitur eftirliti›. – Sum vinnupartnari ivast tú í, um tú skalt tora at fara inn í eitt prosjekt. Einu løtu- na er Starvsstovan partur í eini vinnulívsverkætlan, og næstu løtuna koma tey kanska út og steingja virki›. Í dag luttekur vinnan í fleiri verkætlanum Starvsstovan skj‡tur upp, simpelthen tí at tey tora ikki anna›. Tey rokna vi›, at siga tey nei, so fellur hamarin. – Sigur tú, at virkini óttast revsitiltøk, um ikki tey lut- taka? – Ja! Her endurgevi eg pá- standir, sum eru komnir úti í vinnuni, sigur Gu›ri›. – Hatta trúgvi eg einki uppá, flennur Helgi. – Sjálvandi mugu vera vatntøtt skott millum granskingina og eftirliti›, og ta› haldi eg, ta› hevur veri›, sigur hann. – Tankin hevur streyfa › meg, at hatta kann vera ein trupulleiki, vi›gongur Ólu- va. – Hatta er heilt n‡tt fyri mær, sigur Magnus Pauli sum hevur starvast vi› mat- vørugransking í fimtan ár. Hann heldur, at hesum mugu partarnir fáa grei›u á skjótast til ber. – Hygg Norra til dømis, har man hevur skilt gransk- ing og eftirlit at. Ta› er helst gjørt fyri at sleppa undan, at ta› lekur millum deildirnar. Politii› og bileftirliti› eru heldur ikki sami stovnur, sigur Gu›ri›. Karmar og skipan vanta Bæ›i granskararnir og um- bo›i› fyri vinnuna halda, at granskingin má skipast nógv betur enn í dag. – Uppgávan hjá tí al- menna er at fastleggja nakr- ar karmar sum granskingin skal virka innanfyri, og at seta nøkur mál, so man veit, hvat ta› er man vil, sigur Helgi. Gu›ri› er púra samd: – Vit mugu spyrja: Hví vilja vit hava fiskií›na›ar- gransking í Føroyum? Poli- tikararnir vilja hava gransk- ing, men ána ikki hví. Ein má seta sær eitt langtí›ar mál, heldur hon. Hóast tey f‡ra ikki eru á einum máli um, hvar og undir hvørjum stovni ein samskipa› gransking átti at ligi›, halda tey øll, at ney ›- ugt er vi› einari gransking- armi›stø›: – So hev›i vinnan eisini vita›, hvar hon skuldi vent sær, sigur Magnus Pauli. Tey eru eisini samd um, at fíggingin eigur at ver›a b‡tt ímillum ta› almenna og vinnuna. Fiskivinnan og granskararnir: Ov lítla nyttu av hvørjum ø›rum Óluva: – Ta› er næstan ógjørligt at gera lantí›arætlanir, tí sum fiskivinnugranskari í Føroyum ver›ur tú bert sett fyri eina verkætlan í senn Magnus Pauli: – Tosa vinnan og vit ikki saman, ste›gar alt upp Helgi: – Vinnan ver›ur bo›in at ver›a vi› í rá›legging av verkætlanum, men kemur sjáldan vi› uppskotum Óluva: – Ta› skilji eg ikki heilt. Vit vilja heldur enn fegin samstarva t‡tt vi› vinnuni framhald á næstu sí›u – Alla a›rasta›ni hevur man skipanir, har partvíst vinnan og partvíst ta› al- menna fíggja granskingina. Vit ynskja eina almenna grundfígging, sum man kan arbei›a út frá, og so mugu granskararnir út at fáa fatur á prosjektum í vinnuni. Tá i› vinnan kemur inn vi› fígging, kann hon eisini krevja naka›, heldur Óluva. Í løtuni arbei›ir hon vi› eini eina verkætlan, har tíggju vinnupartnarir eru vi›. – Roykivirkini hava havt trupulleikar vi› Listeria- bakteriuni, og verkætlanin er tí beinlei›is rætta› ímóti vinnuni. Tá var lætt at fáa undirtøku, grei›ur Óluva frá. – Merkir ta›, at granskar- arnir eru ov passivir at fáa vinnuna vi› í granskingar- verkætlanir? – Avgjørt. At samskifta er ein vísund í sjálvum sær. Ta› er skilligt, at vit hava trupulleikar vi› at bera fram okkara kunnleika. Ta› er ein stór avbjó›ing, at fáa sam- skifti› millum vinnuna og granskararnar uppá eitt nógv, nógv hægri stø›i enn í dag. Ovmiki› at gera Tey f‡ra eru púra samd um, at ta› eru ovmiki› av áhug- averdum evnum granskast kann í her heima. – Gransking ljó›ar so ræ›uliga flott . Men í mínari ver› skal granskingin her í nógv størri mun vera vøru- menning. Samstundis skulu vit hava fólk vi› evnum og kunnan til at taka ting uttan- ífrá, sigur Magnus Pauli. – Men grundgranskingini kunnu vit heldur ikki sleppa, heldur Gu›ri›. – Gransking er ein altjó›a uppgáva. Skalt tú fáa fatur á tí, hini hava, mást tú sjálvur lata naka›, sigur Óluva, sum sjálv er vi› í einari nor›ur- lendskari verkætlan: – Tey høvdu ikki tíma› at havt meg vi›, um eg ikki kundi lata eitt einasta úrslit og ongan granskingarfør- leika hev›i. Tí mugu vit fylgja reglunum, sum eru galdandi innan altjó›a vís- und og millum anna› út- búgva okkum sum gransk- arar á PhD-stø›i osfr. Tey f‡ra nevna fleiri enn tíggju áhugaverd øki sum granskast kann í í Føroyum. Tey fevna um alt frá heilsu- frø›iligari matvørutrygd, um hjáframlei›slu av fiska- restum til aling av n‡ggjum fiskasløgum og mangt, mangt anna›. Og ta› er helst eingin orsøk at óttast, at granskararnir gerast ar- bei›sleysir í nærmastu framtí›. Sitandi landsst‡ri hevur sagt seg vilja satsa uppá hetta øki, sum gransk- ingarmálará›harrin Høgni Hoydal í útvarpinum nevndi »okkara mest afturútsiglda øki«. Fimm milliónir eyka eru settar av á ársins fíggjarlóg til praktiskar fiskivinnu- royndir. Hetta kemur afturat átta milliónum, sum árliga ver›a settar av til fiski- vinnuroyndir. Hesir pengar ver›a b‡ttir í millum Fiski- rannsóknarstovuna, Heils- ufrø›iligu Starvsstovuna og Menningarstovuna. Gu›ri›: – Í vinnuni hoyrir tú um virkir sum ikki tora at siga nei til verkætlanir Starvsstovan skj‡tur upp. Ta› er óheppi at sami stovnur situr á gransking og eftirlitinum Fyrsta meg minnist Sanda- geri›, var práti› ímillum tey vaksnu heima í Rabarbu- kvarterinum um eina t‡ska «loft-torpedo«, i› traff kábulhúsini hjá Stóra Nor- diska. Tey lógu beint her ni›anfyri gøtuna. Hetta hendi i 1941. Hi›ani gekk telegrafsambandi› ígjøgn- um ka›al til Hetlands og ví›ari til Skotlands og út í stóra heimin har 2. ver›- aldarbardagi leika›i á. Eg ímynda›i mær, at kom tú út til sjónarringin har langt sunnanfyri Bor›una og Glyvursnes, kundi tú sigla har úti á sjónarringseggini og hoyra duni› frá krígnum – og kanska eisini, um s‡ni› var gott, hyggja oman yvir bardagan. Sandager›i var tey fyrstu árini heima í Brekkugøtu einans eitt gandaor› – eitt mantra – sum eg ongantí› hev›i sæ› vi› mínum egnum eygum. Mamma tosa›i um gubba sín, próst Dahl. Um vakra hava hansara, ósan og foss- in, har hon hev›i vitja og spælt sum barn, me›an pápi hennara Kristin í Geil, hev›i okkurt ørindi úti hjá vin- manninum, próstinum. Úti hjá vinmanni- num, próstinum Fyrstu fer› eg minnist meg at hava sæ› Sandager›i, var úr erva, uppi á s‡nuni frá Hospitalsvegnum, hond í hond, leiddur av pápa mínum. Eg man tá hava veri› eini 6-7 ára gamal Ta › var ein sunnudag fyrrapart. D‡rdarve›ur – um hesa árstí›. Vi› opnum sansum stó› eg uppi á eggini og leit oman yvir bøin. Sá prósta- havan, fossin og ósan. Útfyri svumu dunnur og æ›ur. Eg sá ikki prósta- húsini. Tey lógu loyniliga fjald aftanfyri tey tøttu trø›ini. Ta› visti eg frá mammu. Sunnudagur stilli, trygd og fri›sala Hev›i eg ikki varnast, ta› eg sá, so var hendan løtan allarhelst bert farin framvi›, veri› burtur og gloymd. Ta › var einki løgi› í tí, passa›i mest bara inní myndina, ja, sum prikkurin yvir i´i›. Eg sá ni›ri í bønum ein hvít- hærdan mann í centrum í einum stórum, gulum sólju- teigi. Hann rørdi seg ikki. Eg spurdi babba, »hvør er hasin ma›urin?«. »Hatta er Janus Djurhuus«. »Hví situr hann har?« «Hann yrkir!«. Ta› visti eg ikki tá: At fyrst eg sá Sandager›i, kom at ver›a ein stjørnuløta í lívi mínum, har ein oy›andi torpedo var komin á land, var sprongd og hev›i forvolt ska›a, sat nú nøkur ár seinni ein ma›ur og yrkti. Megin- skald okkara, janus og yrkti. Oy›ing og skapan, á einum og sama sta›: Sandager›i. Eg minnist eisini Janus heima í b‡num, áraka› Hans Joensen og Ebenezer. Sum hamskiftur. Vi› kenn- ing og grummur í huga. Tá ræddist eg hann, henda sama fri›arliga, hvíthærda skallan í sóljulteiginum, á bønum úti í Sandager›i. D‡rd og ótti í einum og sama dreingjasinni. Hví var ver›in so vor›in? Her úti í Sandager›i. Vesturmarki› í barnaver› míni. Her hevur tú fanga kombikk og glasállar. Fiska síl og veri› í grind, 14-15 ára gamal sveima› hond í hond vi› henni, sum var títt fyrsta forelskilsi, og seinni einsamallur tá hon narra›i teg. Høvdu tær, sum aftaná hana komu vita, at hetta gjørdist mín fasta kærleiks- ruta, gøtan her framvi› próstagar›in og Sandá og ni›an til stóra mylnuhjóli› hinumegin Argjabrúnna; og so skímingskossarnir undir spinnarínum, sum stendur hevja á stabbum yvir um ánna. Sjálvandi var ta› tann útvalda tann einasta eina, me›an ótrú›skapurin ímóti øllum hinum mól mær í knokkinum. Hvussu kundi man ta›? Elska so nógvar, tá tær hvør sær, var hon i› skuldi ver›a fyri alt lívi›? – Stóra mylnuhjóli› mól, tá slúsan í mylnuhylinum var› opna›, og longsta áin í Føroyum, Sandá fekk hjóli› at ríkja og mala, sprandi vætuna útyvir helluna og fríggjarapari›, me›an spunatólini spunnu í erva inni hjá spinnaranum í Horni. Solei›is melur lívshjól okkara frá tí slúsan ver›ur opna› og lei› okkara gjøgn- um lívi› før›ir okkum eftir ánni, sum drívur stóra hjóli›, me›an Nornurnar spinna okkara dagar og ár. Barnaárini í Havn høvdu ítøkilig mørk Jar›arparadísi› sigst at hava ligi› ímillum áirnar báar, Eufrat og Tigris. Sandá og Hoydalsá fevndu mítt barndóms Paradís: Havnina! Hetta var mín heimsta›ur, her var mítt heim og her var eg heima. Seinni lærdi eg at kenna mítt heimland, á›renn eg fór út í heimin, at nema mær lærdóm, síggja meg um og at royna meg sjálvan. Á fer› millum lond, úti á ví›um havi uppdag›i eg alheimin: Himnahválvi› stjørnurnar, og sjónarringin allan. Og eg var mitt í tí øllum – í centrum, eins og Janus í sóljuteiginum. Ta › sum lá innanfyri, uttan- og aftanfyri alt hetta velduga mátti vera heimspekin. Ta › fann eg aftur í skaldskapi og í listini, sum gjørdist mítt lív og yrki mítt. Men yvir øllum: Trúgvin, Vónin og Kærleikin. Kanska ta› var Janus skald í sóljuteiginum, sum gav tær angan av, at vera heima í heiminum, her mitt í alheiminum vi› hesa sand- strond, har æ›urnar svumu útfyri, og svimja enn, me›- an fossurin rann og rennur enn og gamla mylnuhjóli› mól og lívshjóli› melur enn. Á hesum heilaga sta› kveiktist ein neisti tann sunnudagi fyrrapart fyri mongum árum sí›ani. Mundi Janus yrkja ta› løtuna, – og í so fall – hvat? Kanska sat hann bara í takklæti og frøddist um, at hann undanfarnu náttina hev›i umsett til føroyskt: «Über allen gipfeln ist ruh« eftir Goethe? Yvir hvørjum tindi er ró›. Av hvørjum vindi valla ljó› villist um vøll. Blikurin blundar á sundi. Burtur í blundi berast vit øll. Oy›ing og skapan á sama sta› »Ta› visti eg ikki tá, at fyrst eg sá Sandager›i kom at ver›a ein stjørnuløta í lívi mínum, har ein oy›andi torpedo var komin á land, var sprongd og hev›i forvolt ska›a, sat nú nøkur ár seinni ein ma›ur, meginskald okkara, Janus og yrkti. Oy›ing og skapan, á einum og sama sta›, seg›i Ey›un Johannesen m.a. í rø›u hildin í Sandager›i vi› sólstø›ur 21. juni 2000