mánadagur 17. august 2015síða 11

11 Mánadagur 6. januar 2014 · Nr. 2 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mánadagur 17. august 2015 · Nr. 93 Heri Mohr Frá at vera nógv skrivandi eru vit føroyingar broyttir til lítið skrivandi fólk. Ørgrynnan av skriv­ligum við­merk­ingum á teldu­skíggj­an­um er syndarligt prógv um, hvussu vána­ligt vit duga at skriva og mál­bera okkum á før­oysk­um. Okkara gulløld skapti skriv­andi føroyingar, og edv-øldin for­kom henni. Nær byrjaðu føroyingar at skriva á føroyskum? Jú, ”vit før­ oy­ingar skylda V. U. Hammers­ haimb (1819-1909) stóra tøkk fyri, at hann offraði ein stóran lut av sínum ungdómi til at samla tann skatt av fornum minnum, ið høvdu livað í Føroyum mann og mann ímillum frá gomlum døgum einans við at ganga frá munni til muns. Hammershaimb breyt slóð fyri nýggjum andaligum lívi í Føroyum á somu tíð sum bandið, ið tann kongaligi handilin hevði lagt um oyggjarnar, brast. Í 1884 útgav hann ”Føringasøga útløgd úr íslendskum,” ”Færøsk Anthologi,” Mállæru ….” Ættin Hammershaimb kom til Føroya 1723: Jørgen Frandz de Hamm­ers­ haimb, 1688-1765, var fúti í Før­oy­ um frá 1723 til 1765. Sonur hansara, Wenceslaus Hammershaimb, fúti frá 1765 til 1815, var giftur við Armgard Mariu Svabo, systur Jens Chr. Svabo. Elsti sonur teirra Jørgen Frandz Hammershaimb, 1767-1820, var løgmaður frá 1805 til 1816, tá løgmansembætið varð niðurlagt. Hann var giftur við Armgard Mariu Egholm, 1791-1888. Tey fingu dóttrina Mariu Louisu, 1814-1870, og sonin Venceslaus Ulricus, 1819-1909. Hann gjørdist okkara Vensil Hammershaimb, sum gav okkum tað føroyska skrift­málið. Løgmanseinkjan, Armgard Maria Egholm, flutti til Havnar í 1822 við báðum børnunum ávika­ vist 8 ára og 3 ára gomul og búði hjá mammu sínari, sum búði í Nýggjustovu í Havn. Tá ið hon doyði, fluttu Armgard Maria Egholm og dótturin Maria Louisa til Danmarkar at búgva. Sonurin Vensil var fleiri ár frammanundan fluttur til Danmarkar at lesa. Aðramáta festi ættin Hamm­ ershaimb djúpar røtur í Føroyum: Tann fyrsti fútin, giftur við 15 ára gomlu Elisabeth Kristine Samuels­ datter Weyhe, fekk 13 børn, og tann næsti fútin, giftur við Arm­ gard Marie Svabo, fekk 6 børn. Tann europeiska upplýsing­ ar­tíðin í 18.-19. øld kom úr Dan­ mark til Føroyar við Hamm­ers­ haimb-ættini, Jens Christian Djur­huus (Sjóar­bóndin), føddur í presta­garð­inum inni á Nesi, Jens Chr. Svabo, føddur í Mið­ vági, Nicolaj Mohr, føddur í Havn, Nólsoyar Páll, føddur í Nóls­oy, við donskum prestum og donsk­um embætisfólkum eitt nú fútin og amtmaðurin Chr. Pløyen, 1803- 1867. Hann var fúti og amtmaður í Føroyum í 17 ár. Yrkti Grinda­ vísuna. Í 1840 gav hann út bókina Erindringar fra en Reise til Shet­ lands­øerne, Ørkenøerne og Skot­ land. Í bókini skrivar hann: Færøes Beboere, som jeg har saa inderligt kære, blandt hvilke jeg haaber at tælle ikke saa faa venner, helliges denne lille bog, med de bedste Ønsker for deres fremtidige Ud­ vikling. *** Eitt kvøldið, meðan Palleba og Mar­sanna spældu Svartiper, var Marsanna innanhugað. So spurdi hon Palleba, um tey, ið eru vald inn á løgtingið, duga allar okkara lógir. Sjálvandi tað, svar­ aði Palleba. Hetta hoyrdi sonurin inni á sínum kamari. Hann var heima í summarfrí; las jura í Keypmannahavn. ”Nei, pápi, tað letur seg ikki gera, og fyri alt tað, so eiga vit ikki at krevja av løgtingslimum annað enn, at tey hava vanligt vit og skil. Tað skuldi verið nóg mikið, tí tey, ið sleppa innum tinggátt, hava lógkøn embætisfólk og ráðgevarar við somu útbúgving, sum eg stríðist við at fáa mær. Men satt at siga, so kann tað viðhvørt bila eitt sindur við tí lógkønu ráðgevingini innan tinggátt, tá ið løgtingslógirnar verða gjørdar. Eg kann nevna tykk­um báðum bara eitt dømi. Tá ið fíggjarlógin 2002 var til fyrstu, aðru og triðju viðgerð, vóru nógvir av tinglimunum ikki greiðir yvir, at tann ovurstóri niður­skurðurin av inntøkunum í lógar­uppskotinum, minnist meg rætt einar 366 milliónir, vóru lóg­tryggjaðar til vælferðina í Før­oyum, men ongar aðrar inn­ tøkulógir komu í staðin fyri. Løg­ ting­sins juridisku ráðgevarar áttu at vitað, at í revsilógini kap 16 § 146 er tilskilað, ”begås handling med forsæt til velfærdsfortabelse for nogen, er straffen fængsel indtil 16 år.” Marsanna legði kortini frá sær. Stardi í tóman heim. Tár komu í eyguni. ”Palleba, eg eri so bangin; tað er sálarbrennandi, at vit bæði, sum fáa pening frá vælferðini, eru orsøk til, at fólk kanska verða beind í skansan,” segði Mar­ sanna. ”Nei, góða mamma,” segði son­urin, ”einki er tað dagliga breyðið, sum tygum og pápi fáa frá tí almenna, orsøk til, at fólk verða beind í skansan. Fólkavaldir løgtingslimir eru væl vardir, teir hava tað, sum vit kalla politiskan immunitet, men øðrvísi er við landsstýrislimum, tí á teimum hvílir persónlig ábyrgd, fyri tað, tey gera sum landsstýrisfólk. Um tey tveita burtur almennan pen­ ing, sum altíð er vardur við lóg, er tað teirra ábyrgd,” segði sonurin. Í tí hann fór inn á kamarið, segði hann: ”Sum tit vita, fari eg niður um ein mánað. Eg skal tá upp í ”Strafferet,” sum tað eitur á universitetsmáli. Men eg haldi ikki, at hetta, sum eg her greiddi tykkum báðum frá, skal órógva tykkara aldurdóm. Tit eru ikki før fyri at broyta nakað. Farið tit heldur, sum tit hava ætlað í longri tíð, til festivalin í kvøld saman við tykkara javnaldrum, tey eru ikki so nógv á lívi. Sjálvur fari eg nú at repetera.” Hugleiðingar um at skriva og lesa ligum, og annars løtt at síggja ígjøg­ num. So, næstu ferð, onkur so for­ ferdiliga gjarna vil hava onnur at vita, hvussu vigtugt tey halda okkurt vera, hvat tey arbeiða fyri, tak samkynt hjúnalag, ella ímóti, tak fátækradømi, tá er henda ætlaða góðgerð ikki longur so nógv ein góður gerningur, men sjálv­ hátíðarligt og sjálvsøkið reyp – fyrst og fremst ætlað at lýsa seg sjálvan og eins alvaldandi betýd­ning so hátíðarliga, at sjálvt tey ómentaðu og óargaligu antin trúgva ella tiga. Fyrr trúðu faktiskt minnilutar uppá seg sjálvan Big Time. Nú taka teir synd í sær sjálvum og harta hasi við aðrari meining í revolvara-hugtøkunum “tolsemi” og “rúmligheit”; tað vil siga, nú eru teir tey einastu, ið eru tolin og rúmlig. Eg haldi eginliga, at fólk flest vita av hesum. Eisini hvussu henda sosialstýrandi, betrivitandi elita roynir at avmarka okkara persón og moralitet til ein kulturellan signalbera. Tí er tað, tá vit nærkast no­vemb­ er, at vit síggja trøllvaksnar menn lata seg lumpa av hasum “mansliga” yvirskegginum. Tað eru bara bleytir ella tuflaðir menn, sjálvandi, ið lata seg lumpa so gevaldigt, men fyri tað snýr Movember seg einans um at umforma stavnar til syrgiligan, edrúiligan og fjákutan rekavið. Eitt ússalavætti av einum fólki, fyri ikki um at tala mannfólki. Tað er blivið so groteskt, at menn, veruligir menn, sum fyrr høvdu yvirskegg, rakaðu tað av so skjótt sum skeggið bleiv eitt heilsuátak. Tað er so mann­minkandi, at tað ikki eingong er eitt pikkalítið sindur stuttligt. Akkurát sama dilla, sama pret, sum tá ið tú ert í tættsitandi svart­ ari blusu við pink silkisloyfu á bróst­inum fyri at vísa øllum í Føroyum, hvussu nógv TÚ hugsar um bróstkrabba. Jú, riggar væl, tann tættsitandi, men naivt og smáfeitt. Og hvussu “barnaváttanin”, grund­ að á eina sálarpornografiska David- kampanju, fungeraði sum eitt upplýsingaramboð so at “signalera”, at tað er skeivt hjá vaksnum at hava samlegu við børn. No shit. At vera “vitandi um” og verða upplýstur er tístaðni endað sum “tað rætta” at vera. Fuck tað, um tað ikki passar ella ger teg mise­ rabl­an, so leingi tú aktar og fylgir við; keypir og sigur tað rætta. Statsstuðlaðir vælgerðarstovnar rópa varskó um drykkjuskap og ynskja lógir og forboð um júst hetta. Teir tosa um tað, at drekka, uppá ein slíkan máta, at tú skuldi trúð, at ein góður girari her, ein har, er ein feitur, fúlur familjusorlari. At ein guur uttan matrikulnummarið, ein innan, ein nú, ein tá, korrumperar føroysku fólkasálina. Tað handlar um vilja. Um frían vilja. Nøkur hava hann, nøkur í minni mun, men øll hava hann. Tey upplýstu og alvitandi for­ telja okkum, ressursufátæka pakk­in­um, um alt tað ræðuliga, klemma tú og tíni tað, ið hevur við njóting, vøkstur og valmøguleikar at gera. Tí, sært tú, forbrúk er fyri tey vælhavandi (og hjá teimum ger minni, hvørt reyðvínsfløskan kostar 20 krónur meiri). “Tann sikrasti mátin at sleppa undan timburmonnum, ja tað er við slett ikki at drekka”. Right. Takk fyri tað. Hesi fólk eru kanska ikki so nógv hugað í at gera okkum minni býtt, eiheldur í at fortelja okkum, hvussu stuttligt tað er at drekka seg sprænskít við vinmonnum, men meiri hugað í at súgva alla gleði, ið enn mátti verið í okkara yvir-systematiseraða, yvir-sunna lívi, úr okkum. So tá onkur betrivitandi mynd­ ug­leiki ella sýruetandi maraton­ rennari, sum í síni frítíð bindur bein­varmarar til svanar, fortelur tær, at jägerbumbur eru skaðandi, so skjóti eg upp, at tú beint tá, uttan seinking!, setur á eina Red Bull, tømir hana í glasið og sleppur eina eind av jägermeistara í tað... og drekkur hana í einum, hvat ein og hvør maður uttan yvirskegg hevði gjørt. Og tað gert tú í tí vitan, at jäger­ bumbur drepa ikki. Menniskju gera. Nøkur heilt forbiið fá menniskju gera. Idioti ger. Og at tað var hetta, idioti, ið gjørdi, at ein 18 ára gomul fronsk gella fekk hjartatilburð aftaná at hava drukkið 10 av hesum “bumbum” uppá 2 tímar. Idiot. Hon yvirlivdi. Men hetta skapti panikk millum rímiliga vællærdar hønumammur, og í slíkt mát, at Frakland bannaði Red Bull. Bannið bleiv strikað av ES. Herliga ES. Og tað er herligt, tí Red Bull er herligt. Tí Frakland ikki megnaði at prógva, at drykkurin er ein heilsuhóttan. Faktiskt vísir tað seg, at orku­ drykkir ikki volda meiri skaða enn einhvør annar koffeindrykkur. Ein sovorðin Red Bull-dós, vit øll kenna, inniheldur 80 milligram av koffein, sum svarar til hvat er í ein­um vanligum kaffikoppi. Og so smakkar tað væl. Og onkuntíð uppá tilboð. Eg veit ikki, hvussu tað er við tær, men tú skalt vera totalt ressursufátækur fyri at drekka 10 koppar av kaffi innan 2 tímar, og ressursubrekaður fyri so eisini at drekka so nógv kaffi við regulerum snapsi afturat. Tað er fobrent bara ein idiotur, sum drekkur 10 jägerbumbur inn­ an 2 tímar. Eins væl og tað er ein yviridiotur, ið stappar sínar undir­ buksur við svørtum einkjum á veg niðan á Skælingsfjall. Ella drepur seg við Panodil. Vit kunnu ikki, og vit skulu ikki, lóggeva ímóti idioti. Heldur enn at spela til fjølmiðlarnar og geva Red Bull-fyritøkuni, franska lóggávutinginum, veður­lags­broyt­ ingum og Benjamin Netanyahu skyldina, burdi handa fransagellan, sum vaksin, tikið ábyrgd fyri hvat og hvussu nógv hon drekkur. Og til tað hava vit ikki brúk fyri idi­otiskum sloyfum, arm­bond­um, Al­tjóða lorta døgum ella mán­að­ um, barr­máttum ella varskó-præ­ dik­andi “væl­mein­andi” stovn­um og fe­lagsskapum. Bara ein­um heila og ein­um sindri av sjálvs­áliti fríað fyri paradum og for­mynderiskari, eyðmýkj­andi uppí­blanding. Bottoms Up! KJAK