hósdagur 20. august 2015síða 18

FRÍGGJADAGUR 21. AUGUST 2015 SOSIALURIN 95 18 TÓNLEIKUR Fríggjakvøldið 7. august var Sirkus í Vágsbotni karmur um eina noise konsert, har ikki færri enn tríggjar noise framførslur vóru á skránni, umframt ein rokkframførsla við bólkinum Ranchus. Tey trý framførandi noise nøvnini vóru Balak, Heðin og Vomit Nation Á NOISE KONSERT Í SIRKUS TEKSTUR: KNÚT HÁBERG EYSTURSTEIN MYNDIR: HANNA VANG H ava vit nakrantíð havt nakað, ið líkist einum avantgarde ráki í før­ oysk­ari list? Um ein t.d. hyggur nærri at hvussu føroysk tónlist hevur ment seg gjøgnum tíðina, kann tað vera torført at fáa eyga á avantgardistisk eyðkenni. Ein møgulig frágreiðing er, at føroyska samfelagið ongantíð hevur upplivað eina modernismu, men heldur er lopið úr nationalromantikkini og beint inn í eitt postmodernað ella sein­modernað tíðarskeið, ið ikki hevur tikið seg upp fyrrenn í heilt nýggj­ari tíð. Hvussu enn er og ikki, so var kon­sertin hetta fríggjakvøldið ein hend­ing, ið kundi verið lýst út frá avantgarde tankanum. Í tón­listar­ ligum høpi kann »avantgarde« skilj­ast sum tilburðir, har siðbundna verk­ hugtakið so ella so verður upployst. Eitt kent dømi er 4’33” hjá John Cage frá 1952, har ein klaverleikari spælir onki uppá eitt klaver í 4 minuttir og 33 sekund. Tónleikurin er her at fatað sum alt tað, ið hendir ljódliga í rúminum í teir fýra minuttirnar og trýogtredivu sekundini. Her er v.ø.o. talan um eina allýsing av tónleiki, ið fer langt útum siðbundnar fatanir av nótum, verki, skipan, bygnaði o.s.fr. Noise í søguligum høpi Spurningurin er síðani hvørji tón­ listarlig fordømi finnast innan noise. Í rokktónleiki man plátan Metal Machine Music hjá Lou Reed frá 1975 vera eitt slag av noise »ur­ teksti«. Plátan inniheldur heilar 64 minuttir við óviðgjørdum gittar feed­backi og óljóði. Innan tónleik í breið­ari merking finnast tó væl eldri keldur til ein noise uppruna. Italski futurist­urin Luigi Russolo (1883-1947) útgav longu í 1913 manifestið The Art of Noise (L’arte dei Rumori), har hann m.a. stað­festir at: »Fornaldarlívið var tann bera kvirra. Í nítjandu øld, við uppfinningini av maskin­uni, føddist óljóðið. Í dag sigrar óljóðið og ræður einsamalt yvir kenslu­semi menniskjanna. Í nógvar øldir gekk lívið framvið í kvirru, ella í mesta lagi í ljódligum tónum. Hini sterkastu óljóðini, ið órógvaðu hesa kvirru, vóru hvørki harðlig ella drúgv ella fjøl­broytt. Um vit hyggja burtur frá hendinga rørslum sum jarðskjálvtum, ódnum, illveðri, omanlopi og fossum, so er nattúran kvirr.« (Russolo 1913, egin um­seting). Í 20. øld sæst sostatt eitt skifti, har óljóð gerst sameindur partur av menniskjaligu tilveruni, og upp gjøgnum ártíggjuni síggjast ymsar tónlistarligar óljóðstulkingar. Avant­ garde tónaskøld sum áðurnevndi John Cage og Edgar Varése tóku táttin upp frá Russolo, og í 50’unum sóust slóðarar innan eitt nú musique concréte (Pierre Schaeffer, Pierre Henry) og elektronische musik (Karl­ heinz Stockhausen, Györgi Ligeti), ið á ymsan hátt skipaðu óljóð í tón­ listarligum samanhangi. Noise í rokktónleiki Í rokktónleiki hevur larmur í høvuðs­ heit­um verið miðsavnaður um tvinnar effektir, ið báðar eru knýttar at el-gittaranum: distortion og feedback. Distortion er ein trevsing av gittartónanum við tilvitaðari ov­ erving av ljóðsignalinum. Feedback er loop effektin, ið hendir, tá pickuparnir á gittaranum uppfanga og endurtaka ljóðið úr gittarforsterkaranum í tað óendaliga. Tilvitaða nýtslan av hesum effektum í rokktónleiki kann slóðast aftur til gittarleikaran Link Wray og instrumentallagið »Rumble« frá 1958. Onnur nøvn sum The Kingsmen, The Kinks, The Who, Jimi Hendrix, Velvet Underground, The Stooges og áðurnevndi Lou Reed gjørdu eisini sítt til at gera óljóð til ein integreraðan part av rokk úttrykkinum. Í 80’unum sæst ein framhaldandi estetisering av óljóði í rokktónleikaligum høpi, við bólkum sum Sonic Youth, My Bloody Valentine, The Jesus and Mary Chain, Spacemen 3 o.ø. (Sangild 2002). Sein­ astu 40 árini hava nøvn sum eitt nú Throbbing Gristle, Merzbow, Ein­stürzende Neubauten, Earth og Sunn O))) gjørt altjóða vart við seg við ymiskum tulkingum av noise.