hósdagur 27. august 2015síða 8

Fríggjadagur 28. august 2015 sosialurin 98 8 Umhvørvisdálking tekur dik á seg Mortan Østerø M átingarnar, ið vórðu almannakunngjørdar 10. august vístu, at hita­lags­broytingarnar føra við sær, at jøklarnir bráðna skjót­ ari enn nakrantíð áður. Somuleiðis varð 2014 heitasta ári, sum nakrantíð er mált kring allan knøttin, og tað førir við sær, at jøklar­nir nú bráðna tríggjar ferðir so skjótari enn í 1980unum. Fáar dagar seinni, kunngjørdi Global Footprint Network, at 13. august var árins »Earth Overshoot Day«, ella jarðarinnar »ovnýtslu dagur«. Tað vil siga, at longu fýra mán­aðir áðrenn árslok, varð samlaða dálk­ingin størri, enn jørðin megnar at bera fyri árið. Síðani 2003, hevur stovnurin mátað natúrligu evnini hjá jørðini at framleiða náttúrutilfeingi í mun til hvussu skjót vit eru at brúka náttúrutilfeingi. Hvørt ár verður mett, at jørðin hevur eina avmarkaða fram­leiðslu, somuleiðis sum hon megnar eina árliga dálking. Seinastu árini, hava menniskju brúkt meiri enn jørðin framleiðir, samstundis sum vit hava dálkað meiri enn jørðin megnar innan eitt ár. Tað er hendan skerjingin, ið verður nevnd »Earth Overshoot Day«, ella ovnýtslu­ dagurin. Síðani mátingarnar hava verið gjørdar, er dagurin fallin alsamt fyrr á árinum. Fyri bara 15 árum síðani, fall dagurin á 1. oktober, meðan hann í ár longu fellir 13. august. Orsøkirnar til, at ferð kemur á veðurlagsbroytingarnar, eru í høvuðsheitum, at forbrúkið hjá menniskjum er størri enn fram­ leiðslan. Forbrúkið kemst – í høvuðs­ heitum – av fólkavøkstri, umframt at menn­ingarlond, ið fara ígjøgnum ídnaðar­broytingar, somuleiðis fara undir nýtslu av fossilum brenni­ evnum. Føroyar megna ikki málini Í 2009 fekk táverandi Innlendis­mála­ ráðharrin, Annika Olsen, handað álit um veðurlagspolitikk fyri Føroyar. Høvuðs­endamálið var at finna eina gongda leið fyri hvussu útlátið í Føroyum kundi tálmast. Sum mál var sett, at í 2020 skuldi samlaða CO2 út­látið vera 20 prosent minni enn tað var í 2005. Síðst í juli mánaði í ár, staðfesti Umhvørvisstovan, at tað hevur gingist illa at røkka málinum sein­astu seks árini, hóast útlátið er minkað nakað. Samlaða útátið fyri Føroyar er minkað við góðum fimm prosentum í mun 2005, men enn er langt á mál at røkka teimum 20 prosentunum. Ein­ asti glottin er innan elorkuøki, har tað ikki tykist veruleikafjart, at 75 pro­ sent stava úr grønari orku í 2020, tí í 2014 varð 51 prosent av allari elorkuni úr varandi orkukeldum. Innan fiski­ flotan og upphiting av húskjum eru ikki nøkur serlig minking, meðan út­ látið á ferðsluøkinum enntá er størri nú, enn tað var í 2005. mortan@sosialurin.fo 10. august vóru miðlarnir á tremur við tølum frá »World Glacier Monitor Service« uppgerð, sum seinastu 120 árini hevur gjørt mátingar av jøklunum kring heimin Brintbilum er lív lagað Millum framløgurnar á orkuráðstevnu í Norðurlandahúsinum týsdagin, varð víst á møguleikarnar fyri brintbilum í Føroyum – Tað liggur ikki í kortunum at fáa brintbilarnar til Føroya beint nú, men hetta er avgjørt nakað, sum vit trúgva upp á fyri framtíðina, sigur Sámal av Reyni, stjóri á Reyni Service. Reyni Service er føroyska Toyotaumboðið, og japanski bilframleiðarin hevur nú sett sær fyri, at senda 700 »Mirai« bilar á markn­aðin, harav nakrir skulu royndar­koyrast í Danmark. Á japanskum merkir bilheitið »fram­ tíð«, og leiðin mótvegis brintbilum verð­ur spádd at vera bjørt. – Í grannalondunum verða alsamt størri krøv sett fyri hvussu stórt útlátið á bilum kann vera og hvussu langar teinar bilurin kann koyra fyri hvørja áfylling, sigur Sámal. Sambært metingum, verður Mirai bilurin førur at koyra 500 kilometrar fyri hvørja brint­áfyll­ ing, og sjálv áfyllingin tekur einans tríggjar minuttir. Tað ger brintbilin sera kappingarføran í mun til el-bilarnar, tá ið tað kemur til brúkara- og umhvørvisviðurskifti. Umvegis brennikyknurnar í bilinum verður brintið gjørt til vatn, og avlopsorkan verður til streym, sum fer í motorin. Bilurin koyrir sostatt eins og ein el-bilur, men orkuframleiðslan í bilinum loyv­ir honum at koyra longri strekki fyri hvørja brintáfylling. Krevur sersømdir Almenna Noreg eggjar sín­um borg­ar­um til at keypa umhvørvis­ vinar­ligu el-bilarnar við hópin av ser­sømd­um. Eitt nú kunnu el-bilar ótarnaðir ferðast eftir koyri­breytini hjá bussleiðum, sleppa undan bummgjaldi og nýta ókeypis parkering. Har­afturat verða avgjøld tikin av bil­unum, til tess at gera teir kostnaðar­vina­ ligari. – Í Føroyum verða avgjøld eis­ ini tikin av bilunum, men land­ið kundi saktans gjørt meiri fyri at økja um áhugan mill­um føroy­ ing­ar at ogna sær um­hvørvis­vin­ ar­ligari bilar. Í løtuni rinda el-bilar til dømis sama vekt­gjaldi sum diesel bilar gera – tað kundi polit­ iski myndugleikin broytt, sigur Sámal av Reyni. Áfyllingarstøðir Aksel Mortensgaard, stjóri fyri »Partnerskabet for Brint og Brændselsceller«, varð eisini millum fyrilestrarhaldarnar á ráðstevnuni. Hann varð knýttur at orkustýrinum undir danska umhvørvismálaráðnum í sløk 25 ár, áðrenn hann tók stjórasessin í samtakinum fyri brint og brenni­ kykn­ur. Sambært honum er upp­lagt hjá einum lítlum oyggja­ sam­felagið sum Føroyum at gera royndir við øðrvísi brennievnum til bilar. – Lutfalsliga smáu frástøðurnar í Føroyum merkir, at tað helst er nóg mikið við trimum-fýra áfyllingarstøðum, sum eru sett upp við landafrøðiligum atlitum. Tað ger somuleiðis Føroyar til eina upp­lagda royndarstøð fyri líkn­andi verkætlanir. At seta fýra áfyllingar­støðir upp, hevði helst kostað um 30 milliónir krónur, men eg ivist ikki í, at ES hevði verið áhugað at fíggja ein part, segði Askel Mortensgaard á ráð­ stevn­uni. Fyri at loysnin verður so um­ hvør­vis­vinarlig sum gjørligt, skal brinti vinnast umvegis spalting av vatni, har hydrogen og oxygen verða skyld sundur umvegis elektro­lýsu, og síðani goymd hvør sær.