hósdagur 10. september 2015síða 23

Fríggjadagur 11. september 2015 sosialurin 104 23 ein hugnalig tíð E g havi altíð hoyrt, at sunn­ an­fyri brúka tey orðið náti og nátungi, meðan tey norðanfyri siga hav­ hestur og havhestaungi. Hetta var byrjanin av einum svari, sum Vár í Ólavstovu gav ein­ um lurtara hjá kringvarpinum í eini sending. Men, svarið hjá henni var longri enn so, og Sosialurin hevur lurtað eftir, hvat Vár í veruleikanum svar­ aði lurtaranum. – Hyggja vit í orðasavnið á Føroya­málsdeildini er uppbýtið neyv­an so knívsskorið sum nevnt oman­fyri. Sjálv kenni eg orðið náti og nát­ungi sum tað mest náttúrliga. Hetta kemst av, at eg havi røtur í Suðuroy. Í svari sínum vísir hon eisini til málfrøðing, ið kemur við teirri git­ing, at náti sum navn fyri ungan hevur spjatt seg norðureftir í Før­oy­ um so hvørt, sum fuglurin eisini gjørdist búfuglur norðanfyri. – Náti ella havhestur er ikki gamal búfuglur í Føroyum. Hyggja vit eftir Svabo sigur hann í »Indberetninger« (1781-1782), at hav­hestur vanliga bara sæst av fiski­monnum langt úr landi – og í verk­inum »Færøerne« (1800) sigur Svabo, at havhestur (mallemukke) sæst langt frá landi millum Føroyar og Hetland, og at allir kenna fuglin, sum fiska langt til havs. Lagt verður aftrat, at eftir ein harðan vetur kann onkur hav­hest­ ur koma rekandi deyður til lands. Vár sigur, at her verður navnið havhestur brúkt, og grundgevingin fyri navninum tykist at vera tann heilt einfalda, at fuglurin livir langt til havs. – Á einum orðaseðli á Føroya­ málsdeildini stendur, at havhestur gevur eitt ljóð frá sær sum líkist hestagneggjan, og tí hevur fuglurin fingið navnið havhestur. Eg havi tosað við ein fuglaserfrøðing sum heldur, at føroyingar helst hava kent havhest langt afturi í tíðini, og at norðbúgvar eftir øllum at døma hava havt navnið við sær úr Noregi, har fuglurin verður rópt­ur »havhest«. Men, hyggja vit eftir Nicolaj Mohr og Islands Naturhistorie (1786) sigur hann, at »i Norge og Færø, hvor den alene er bekendt af fiskere, kaldes den havhest og af søfolk mallemukke.« H.C.Müller, sum var sýslumaður í Suðurstreymoy, umrøður havhest í »Færøernes Fuglefauna« (1853). Her nevnir hann í fyrsta lagi latínska navnið, danska mallemuk og før­ oyska navnið, havhestur. Men, víð­ ari sigur hann, at fuglurin verður ikki veiddur, tí kjøtið er ikki etandi, og fjarðarnir bera sterkan royk. Hann leggur aftrat, at »dog er man nu begyndt at benytte ungen som lyre…« Vár í Ólavstovu sigur, at her er eingin ivi, og tað er navnið hav­ hestur, sum verður brúkt allan vegin. – Men, hyggja vit í Føringatíðindi (1891), fáa vit at vita, at onkur hevur verið og tikið nátungar undir Líra­ bergs­hálsi, og her verður orðið náti brúkt. Tað tykist sum brúkið av orð­inum náti er staðarbundið, og navnið náti sær út til at vinna meira fram. Eg havi varhugan av, at fugl­urin alt meira verður róptur náti – eisini, har sum vaksni fugl­ urin verður róptur havhestur. Orða­ bókin hevur eisini tann týdningin, at náti er havhestaungi. Vár vísir eisini á frásagnir, eitt nú úr Húsavík, har gamli fuglurin verður róptur havhestur – og at ungin verður róptur hvørt um ann­ að, havhestaungi og nátungi. – Á einum orðaseðli av Sandi verð­ur sagt, at tá teir sóu nátan á sjó­num, vistu teir, at tað bleiv eing­in fagnaðardagur. Náti hevur ikki verið nakar vælkomu-fuglur í Føroyum. Hon vísir á, at í einum orðaseðli úr Nólsoy frá sjeytiárunum verður sagt, at fyri 150 árum síðan var ein kona í Havn, sum skeldaði illa, rópt »náti«. – Tað, sum er serligt við orðinum »náti«, er, at orðið hevur ongan paralell í norðurlondum. Eingin annar brúkar orðið náti, men norski mál­frøðingurin, Håkon Hamre, hevur eitt uppskot um, hvað­ani navn­ið kann stava. Hann vísir á, at »náti« hevur verið brúkt stað­ bundið í Íslandi í týdninginum »lítil, rund­bøllut kvinna…« og at »nóta« er ein avleiðing av íslenska orð­inum »nat«, ið merkir »ullartoddi« ella »ullarknýti«, sum eisini er skilt við ís­lendska og føroyska orðið »knøtt­ ur«. Håkon Hamre heldur, at orðið hevur verið brúkt um ófloygda nát­ungan, ið hevur líkst einum rund­um og vælullaðum »knøtti«. At orð­ið eisini hevur verið kent í Før­oyum sum kvennkynsorð kundi bent á, at skyldskapur er við rund­ bøllutu kvinnuna. Ein triði møgu­ leiki er, at tá fuglurin hevur verið so illa umtóktur, kann orðið náti kanska hugsast at hava verið eitt náðaorð fyri havhest, ið ikki er so ókent í Føroyum. Orðið náti kann tí vera ein »mynd« sum er brúkt um fuglin í staðin fyri at brúka navnið. Møguleikin er har, tí navnið sjálvt – náti – gevur ikki meining, sigur Vár í Ólavstovu. Náti ella havhestur? Spurningurin er: Hvat er rættari at siga – havhestur ella náti? Væl minni Í samrøðu við In.fo í mai mánaði, segði Harry Jensen í Skúvoy, at eingin ræn­ing var av nátaeggum í ár. – Lítið fólk hevur verið heima, og nátaeggini eru eisini nógv færri nú enn nøkur ár afturi í tíðini. Tí er tað heldur ikki serliga hugaligt at ræna longur. Hann vísti á, at í fjør fingu teir um­leið 200 nátaegg, har teir plaga at ræna, men fara vit eini 15-20 ár aftur í tíðina, plagdu skúvoyingar at fáa stív­liga 1000 egg á júst somu sigum. – Tað er langt síðan, at eisini nátin byrjaði at minka, men eg haldi, at minkingin hevur verið sjónligari og hevur gingið skjótari tey seinnu árini.  Harry Jensen vísti á, at vanliga er nógvur náti at síggja í berginum, men líkt er til, at fuglurin ikki orkar at verpa. – Eg trúgvi, at fuglurin skal vera væl fyri, um verpingin skal eydnast væl, og helst krevur verpingin nakað av fugl­inum, legði skúvoyingurin aftrat. Fyrr skuldi náti vera íligin, áðrenn hann varð kókaður og etin aftur við eplum og drýli. Nú er alt meira vanligt, at ungin verður stoktur feskur Enn eru bygdir og oyggjar, har traditiónin at ræna nátaegg verður uppihildin Orðið náti kann upp­ runaliga hava verið ein »mynd« sum er brúkt um fuglin í staðin fyri at brúka navn­ið havhestur sum er norska navnið Myndir: Vilmund jacobsen / privat savnsmynd Nátungaveiðan er serliga knýtt at ávísum bygdum, men leitar tú tær ein túr í Álaker ella á havnalagið á Argjum í vertíðini, sært tú eisini, at menn fáast við fugl her