leygardagur 31. juli 2004síða 9

16 Nr. 143 - 31. juli 2004 Nr. 143 - 31. juli 2004 17 UTTAN ÚR HEIMI Heldur Blair enn Bush Tað er líkt til, at bretski forsætisráðharrin, Tony Blair, er hægri í metum í USA enn amerikanski for- setin. Ein meiningakanning, sum varð almannakunn- gjørd í amerikonskum fjølmiðlum fyrradagin, vísti, at 58 prosent av amerikanarunum halda Blair vera ein dugnaligan stjórnarleiðara. Tá tey fingu sama spurning um George W. Bush, vóru tað bara 43 pro- sent, sum hildu hann vera ein dugnaligan stjórnar- leiðara. Hetta er kanska ein uggi hjá Blair, tí ein tilsvarandi kanning í Evropa fyrr í ár vísti, at hann er ikki serliga nógv avhildin hesumegin Atlantshavið. Kanningin vísti eisini, at amerikanararnir halda nógv av ST-aðalskrivaranum, Kofi Annan, og av Jóhannesi Páll páva. Harafturímóti er franski forsetin, Jacques Chirac, ikki serliga nógv avhildin í USA. Harðar ákærur ímóti Kerry Demokratiska forsetavalevnið í USA, John Kerry, fær harða viðferð í einari bók, sum júst er útkomin. Høvundurin, sum eitur John O'Neill, var í ameri- kanska herflotanum í Vietnamkrígnum eins og Kerry. Undir valstríðnum hava ráðgevar Kerrys gjørt nógv burturúr, at Kerry fekk trý heiðursmerki undir krígnum, men John O'Neill vil vera við, at í tveimum av førunum hevði Kerry volt sær sjálvum skaða. Tí hevði hann bara tað eina heiðursmerkið uppiborið, skrivar hann. Undir valstríðnum hevur Kerry eisini nýtt eina plakat við einari mynd av sær sjálvum og 19 øðrum hermonnum frá Vietnamkrígnum. Ein av her- monnunum, William Shumadine, hevur mótmælt hesum. Hann sigur, at minst 11 av teimum 19 her- monnunum stuðla Bush og ikki Kerry, og tí heldur hann tað vera skeivt av Kerry at n+yta myndina í valstríðnum. Kanna svik hjá Pinochet Elsti sonur fyrrverandi forsetan í Kili, Augusto Pinochet, varð tikin ólavsøkudag og skuldsettur fyri svik. Sambært myndugleikunum hevur Augusto Pino- chet Hirati verið uppi í einum bólki, sum hevur selt stolnar bilar. Undir kanningunum er komið fram, at sonurin hevur nógvar pengar standandi í einum banka í USA, og nú verður kannað, um allir peng- arnir stava frá ólógligu bilasøluni, ella um okkurt annað er uppií. Amerikanskar kanningar hava fyrr avdúkað, at kona gamla Pinochet, Luisa Hirati, hevur framt skattasvik, og at hon hevur brúkt tann amerikanska bankan til at fjala pengar, sum hon átti at rinda skatt av. Myndugleikarnir í Kili kanna øll fíggjarviður- skiftini hjá gamla forsetanum. Tá Pinochet tók við eftir kvettið í 1973, átti hann bara eini vanlig hús og ein lítlan bil. Seytjan ár seinni átti hann ellivu stór hús. Fleiri teirra vóru í teimum dýru býarpørtunum í høvuðsstaðnum Santiago. Tað størsta mistakið Svenski søgumaðurin Peter Englund vil vera við, at kríggið í Irak er tað størsta hernaðarliga mistakið síðani kríggið í Vietnam. Peter Englund hevur skrivað fleiri bøkur um kríggj og hernaðarsøgu. Hann sigur við norska blað- ið Dagsavisen, at amerikanska leiðslan visti als ikki, hvat hon gjørdi, tá hon gjørdi av at leypa á Irak. Hann sigur eisini, at amerikanska málið við álopinum var at gera USA tryggari at búgva í og at avmarka vandan fyri yvirgangi, men at úrslitið er tað beint øvugta. Peter Englund heldur, at kríggið í Irak hevur eisini avdúkað, at USA er ikki so sterkt, sum vit fyrr hava hildið. Hann vísir á, at síðani Berlinmúrurin fall, hevur USA verið roknað sum heimsins einasta stórveldi, men at kríggið í Irak hevur avdúkað, at landið er ikki so sterkt, sum bæði amerikanarar og onnur hava hildið. John Kerry, sum nú alment er forsetaval- evni hjá demokratun- um, sigur, at altjóða samfelagið skal aftur fáa álit á USA VALSTRÍÐ Árni Joensen fartekst@mail.dk Framman fyri 20.000 áhoyrarum kunngjørdi John Kerry, senatotur, gjáramorgunin, at hann tók av tilboðnum frá flokki sínum um at stilla upp á forsetavalinum 2. novemb- er, og at hann ætlar sær at fella George W. Bush, forseta. Í røðuni, sum verður hildin at fáa avgerandi týdning fyri møguleikar hansara at vinna valið, segði Kerry, at undir hansara leiðslu fer USA ongantíð í kríggj, tí landið vil sleppa í kríggj, men at tað verður bara gjørt, um tað er alneyðugt. Við hesum staðfesti hann eina ferð enn, at hann er ímóti tankanum hjá Bush um fyribyrgjandi kríggj. USA skal ikki í kríggj, uttan so at landið er hótt, segði Kerry. Hann legði afturat, at undir hansara leiðslu skulu amerikan-ar- arnir fáa sannleikan at vita, og at hann fer at leggja dent á at endurreisa álitið, sum USA hevur mist í umheim- inum. Í hesum sambandi ætlar hann at styrkja sam- bandið við landsins sam- eindu í bardaganum ímóti yvirgangi. Í takkarrøðuni nam Kerry eisini við búskapin. Hann segði, at hann hevur sett sær fyri at skerja hallið á fíggjarlógini niður í helvt tey næstu fýra árini. Hann vísti á, at Bush-stjórnin hevur støðugt lækkað skatt- in hjá vinnufyritøkunum, men at hann ætlar sær at steðga tí. Kerry segði eisini, at ein stjórn undir hansara leiðslu fer ikki at privatisera ta al- mennu trygdina ella at skerja tær almennu veiting- arnar. Stjórnin fer heldur at gera størri íløgur í nýggja tøkni og alternativa orku, so USA ikki skal verða so heft at útlendskari olju longur. Dregur frá Bush Meiningakanningar í USA teir seinastu dagarnar hava víst, at John Kerry hevur fingið størri og størri und- irtøku undir landsfundinum hjá demokratiska flokkin- um, sum var í Boston. Tann seinasta kanningin, sum kanningarstovnurin Zogby America hevur gjørt, og sum varð almannakunn- gjørd í gjár, vísir, at 48 pro- sent av veljarunum styðja John Kerry, og at 43 pro- sent styðja George W. Bush. Fyri einari viku síðani vísti ein kanning, at tað stóð at kalla á jøvnum teirra millum. Fred LaRue, sum eftir øllum at døma var maðurin, sum av- dúkaði lutin hjá Richard Nixon í Watergate-gøluni, varð funnin deyður hósdagin USA Árni Joensen fartekst@mail.dk Sambært blaðnum Biloxi Sun Herald er einki, sum bendir á, at nakar hevði gjørt seg inn á tann 75 ára gamla Fred LaRue, nú hann varð funnin deyður. LaRue hevur ofta verið nevndur sum keldan hjá blaðmonnunum Bernstein og Woodward, ið avdúkaðu Watergate-gøluna, ið at enda noyddi Richard Nix- on, forseta at leggja frá sær í 1974. Hann doyði í 1994. Bernstein og Woodward hava alla tíðina sýtt fyri at avdúka kelduna, sum van- liga gongur undir navnin- um "Deep Throat". Fred LaRue avsannaði, at hann var høvuðskeldan, men hann viðgekk, at hann var ein av keldunum, sum feldu Nixon. Nógv halda kortini, at hann var "Deep Throat". Banamaður Nixons funnin deyður Amerikanarar skulu fáa sannleikan at vita John Kerry og varaforsetaevnið John Edwards vórðu dúgliga fagnaðir á landsfundinum hjá demokratunum í Boston Mynd: Reuters – Eg vóni, at vit politikarar, vinnulív og samfelagið alt lær- ir av okkara ítróttar- ligu og mentunarligu framherjum, sum hava prógvað, at heimurin eisini liggur opin fyri okkum før- oyingum, um vit bert gera okkara arbeiði til lýtar. Lat okkum tí taka altjóðagerðina sum eina avbjóðing heldur enn eina hótt- an og eina forðing. Eg vóni, at samgongan og andstøðan fara at megna at draga eina og somu línu, serliga í stórmálum, og at vit fáa eitt virðiligt sam- starv, segði Jóannes Eidesgaard m. a. í fyrstu ólavsøkurøðu síni Neyvan nakað annað lóg- gevandi ting í heiminum verður sett við slíkum há- tíðarrómi sum aldargamla løgting okkara á sjálvum tjóðardegnum - henda há- summardag, tá land og fólk hava latið seg í sítt vakrasta skrúð og eina løtu hava lagt tað gerandisliga til síðis. Høvuðsstaðurin heilsar flaggprýddur øllum lands- monnum og teimum mongu gestunum úr útlondum. Politikarar hava eftir goml- um siði gingið skrúðgongu saman við prestum og embætisfólkum oman í Dómkirkjuna til gudstæn- astu. Komin niðan aftur á Vaglið, verður skrúðgong- an møtt av fjølmentari mannamúgvu, og tíðin eins og steðgar á, tá hesin vakri sangurin rungar av Ting- húsvøllinum. Í øllum hesum hátíðar- liga byrjar so eisini polit- iski veruleiki okkara. Ein politiskur gerandisdagur, sum langt frá altíð kennist so hátíðarligur. Ein polit- iskur gerandisdagur, har fólksins kosnu kvinnur og menn eftir bestu sannføring royna at finna loysnir, sum skulu menna okkara land til eitt gott land fyri okkum øll og okkara eftirkomarar at búgva í. Uttan mun til hvørji vit eru, hvørja polit- iska hugsjón vit hava, um vit eru í samgongu ella andstøðu, ja so hava vit eina felags vón um einar góðar Føroyar. Onkur vil ivaleyst vera við, at tað er ov lítið há- bærsligt, ella at visionera flogið er ov lágt, at ein politisk samgonga einans hevur sett sær sum mál at skapa eitt gott samfelag fyri øll. Rætt er tað, at tað eru ikki tey stóru slagorðini ella tey stóru armsveiggini, men hinvegin hýsir hetta bjartasta málið, ein sam- gonga kann seta sær. At leggja tey menniskjansligu virðini í politikkin, so at politikkurin alla tíðina hev- ur sum mál at skapa eitt betri og eitt tryggari sam- felag - lata politikkin stutt og greitt snúgva seg um menniskjuni. Olof Palme segði m.a.: "Politikkur merkir, at vit finna saman til tess at loysa felags uppgávur. Politikkur merkir, at vit seta okkum mál fyri samfelagsgongd- ina. Hesi mál skulu fevna um eitt gott samfelag, sum vit skulu byggja í felag". Hóast grá skýggj reka inn yvir okkara búskap, er tað ongantíð meira neyðugt enn nú, at vit eiga viljan ikki bert til at varðveita, men til framhaldandi at útbyggja okkara vælferðar- samfelag. Men hesin vilji hevur sum fortreyt, at okk- ara vinna við nýhugsan og áræði støðugt megnar at bera hesar útbyggingar. Tí mugu vinnan og politiski myndugleikin samstarva - eitt samstarv, har báðir partar virða tey sjálvsøgdu mørk, sum eiga at vera millum vinnu og politikk - eitt samstarv, sum byggir á viljan til at koma víðari. So hóast hesi gráu skýggini skugga fyri sólini, er hetta ikki løtan til at fella í fátt, men tvørturímóti løtan at bróta upp um armar og í felag at bjóða framtíðini av. Løgtingsval var í úrtíð 20. januar í ár, og tveir dag- ar seinni skipaði løgtings- formaðurin fyri formans- umfari. 31. januar var sam- gonguskjalið við heitinum "Breiða semjan" undir- skrivað av Sambandsflokk- inum, Fólkaflokkinum og Javnaðarflokkinum. Fyrsti løgtingstingfundur eftir valið var 3. februar, har nýggja løgtingsmanningin var góðkend, løgtingsfor- maður og løgmaður valdir og landsstýrið síðan skipað. Hetta er fyrstu ferð, at hesir tríggir flokkar eru gingnir saman um at skipa politiska samgongu á Før- oya Løgtingi. Tá samgonguskjalið fekk heitið "Breiða semjan", var tað ikki av tilvild. Semjan leggur upp til, at vit fáa politiskan stabilitet og ar- beiðsfrið, sum eru av- gjørdar fortreytir fyri, at sett mál verða rokkin. Samgongan er breið, tí hon telur heili 21 tingfólk - hon er breið, tí hon fevnir rættiliga breitt politiskt. Men innihaldið í breiðu semjuni fevnir fyrst av øll- um um málið at finna breiða loysn á nøkrum stór- málum. Her verður serliga hugsað um sjálvstýrismálið umframt neyðuga nýhugs- an, tá tað snýr seg um vinnupolitisk tiltøk. Sjálvstýrismálið skal leggjast soleiðis til rættis, at hetta ikki longur er eitt øsingarmál, og at øll til- gongdin nú verður á før- oyskum hondum og ikki longur trætumál við dansk- ar myndugleikar. Vit snøgt sagt føroyska ella yvirtaka sjálvstýrismálið. Sjálvstýrismálið skal ger- ast ein søk fyri ta breiðu fjøldina av føroyingum, har føroyingar sjálvir taka av- gerðirnar innan teir karmar og tær heimildir, sum veru- leikin gevur okkum. Í sjálvstýrismálinum eru fýra tættir: • nýggj stjórnarskipan • yvirtøkulógin • lóg um víðkaðar uttan- ríkispolitiskar heimildir • hernaðarsamtyktin Hóast týðandi viðurskifti eru broytt í mun til upp- runaligu ætlanina við einari føroyskari grundlóg, er samgongan samd um, at arbeiðið skal halda fram. Stórt arbeiði er fingið frá hondini, og fyrra flagg- dagsálitið varð handað landsstýrinum í vár. Málið er nú at gera nýggja stjórn- arskipan, sum skipar alt samfelagið, men harum- framt eisini skal lýsa, hvussu vit føroyingar skulu bera okkum at, um vit velja at siga upp verandi ríkis- rættarligu støðu okkara. Vónandi fer tað at bera til at koma við nýggjum áliti, áðrenn langt um líður, har eitt fullfíggjað uppskot, sum er viðgjørt av einari fullmannaðari nevnd, og eisini, sum ásett í lógini, hevur verið viðgjørt av Føroya fólki. Síðan skal uppskotið leggjast fyri løgtingið og fyri fólkið á einari fólkaatkvøðu. Yvirtøkulógin fer at hava við sær, at øll málsøki kunnu verða yvirtikin sam- bært løgtingslóg, so hvørt sum politiskur vilji er til tess á løgtingi. Tó verða nøkur málsøki, sum lógin ikki fevnir um, ið einans kunnu verða yvirtikin, um Føroyar skipa seg sum sjálvstøðugt land. Tey eru uttanríkis- og verjupolitikk- ur umframt heimarættur, hægstirættur og peninga- politikkur. Stóra nýskapan- in við yvirtøkulógini er, at allar yvirtøkur verða framdar eftir hesi lóg, og at hon leggur upp í hendurnar á føroyskum myndugleik- um einsamøllum at gera av, nær málsøki bæði innanfyri og uttanfyri heimastýris- lógina koma á føroyskar hendur. Eftir ætlan kemur nýggja yvirtøkulógin í gildi 1. januar 2005. Landsstýrið arbeiðir nú við at fyrireika tær yvirtøk- ur, sum semja er um at fremja, og sum eru fíggjar- liga forsvarligar við ver- andi búskaparstøðu. Av hesum er fólkakirkjan tann týdningarmesta. Í setunarrøðu síni í 2002 legði danski forsætismála- ráðharrin upp til, at Føroyar og Grønland skuldu hava víðkaðar ræsir á tí uttan- ríkispolitiska pallinum. Lógin fer at hava við sær, at Føroyar verða virkisførar í altjóðasamfelagnum og kunnu gera sáttmálar við onnur lond ella millum- tjóðafelagsskapir í yvirtik- num málum. Tá verður ikki neyðugt at biðja danska uttanríkismálaráðið um heimild. Sostatt kunnu før- oyskar sendinevndir fara undir samráðingar eftir egnum tørvi og av sínum eintingum í øllum yvirtik- num málum. Hernaðarsamtyktin, sum løgtingið samtykti í vár, fer at gera føroyska leiklutin munandi meira virknan, tá tað snýr seg um trygdar- og verjupolitikk. Gomlu hern- aðarsamtyktirnar gjørdu mangan tað, at føroyskir myndugleikar ikki fingu virkað til fulnar, tá tað snúði seg um hernaðarmál. Við støði í Svørtubók og Reyðubók, har reyði tráð- urin heilt týðiliga er, at før- oyskir myndugleikar vórðu hildnir uttanfyri og ikki høvdu møguleika at ávirka avgerðirnar, so verður í nýggju hernaðarsamtyktini lagt upp til, at føroyskir myndugleikar skulu hava fult innlit og møguleika at ávirka tær avgerðir, sum snúgva seg um føroyskt landa-, sjó- ella loftøki. Henda samtykt gevur trygdarpolitikkinum eitt heilt annað innihald og lýs- ir mannagongdir fyri eitt málsøki, vit ikki í verandi støðu kunnu yvirtaka. Við hesum lóggávum er sjálvstýrismálið vorðið okkara. At víðka uttanríkispolit- isku heimildirnar er eisini eitt natúrligt stig at taka, nú alheimsgerðin hevur tikið dik á seg. Evropasamveldið er farið undir eina felags stjórnarskipan, ið líðandi fer at flyta uttanríkis-, trygdar- og verjupolitikkin frá limalondunum til sam- veldismyndugleikarnar í ES við einum felags uttan- ríkismálaráðharra, og er hetta eisini ein greið orsøk til at fáa eina slíka lóg sam- tykta. Enn hava vit ikki lýst møguligar avleiðingar, ein ES-grundlóg fer at fáa á ríkisfelagsskapin. Tískil fari eg á ríkisfundinum at umrøða hetta, soleiðis at vit tryggja okkum, at hesar avleiðingar verða lýstar. ES er okkara høvuðs- marknaður. At ES er víðkað við fleiri limalondum ger, at Føroyar hava fingið frí- handilsavtalur við átta lond afturat í Eysturevropa. Til tess at vit kunnu fáa eitt meira skikkað orðaskifti um henda marknað, fer landsstýrið at skipa fyri eini ráðstevnu komandi ár við tí endamáli at útvega okkum meira vitan og kunning. Hóast búskapurin í síni heild er væl fyri, mugu vit – Lat okkum taka altjóðagerðina sum eina avbjóðing Framhald á næstu síðu Jóannes Eidesgaard, sum er tann 11. løgmaðurin í røðini síðani heimastýrislógina, helt ólavsøkudag sína fyrstu ólavsøkurøðu C M Y K 17 16