týsdagur 13. oktober 2015síða 8

Mikudagur 14. oktober 2015 · Nr. 118 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 heilsa Vilmund Jacobsen Granskarar kring heimin jagstra loyndarmálið aftan­ fyri serligu evnini hjá krabba­kyknum at nøra um seg, yvirliva og »snýta« við­ gerð­irnar. Ein nýggj granskingar­ verk­ætlan hjá Kræftens Bekæmpelse í Danmark skal nú kortleggja tvær serstakar mekanismur, sum skilja krabba­kyknur frá vanligum frísk­um kyknum. Væntandi er, at úrslitið av granskingini fer at kunna brúkast til at betra við­ gerð­ina av nógvum krabba­ sjúkum – og ikki minst til at tillaga viðgerðina til einstaka sjúklingin. Hvør er munurin? Men, hvør er so munurin á krabba­kyknum og vanligum kykn­um? Hesin spurningur fyllir nógv hjá granskarum kring heimin og gevur eis­ini grundarlag fyri granskingar­ verkætlanini hjá professar­ anum, Jiri Barteks, har gransk­ar­arnir hyggja nærri at arva­eginleikum og eggja­ hvíta­evnum (protein­um) hjá kykn­unum. – Vit fara at kanna tær meka­nismur í krabba­kykn­ um, sum eru ymiskar frá teim­um frísku kyknunum. Jú, betri vit skilja munin, tess betri kunnu vit gera av, hvør rætti heilivágurin er – uttan at skaða tær frísku kykn­ur­ nar ov nógv. Tað er Jiri Bartek, sum sjálv­ur stendur á odda fyri nevndu granskingar­verk­ ætlan. Í meira enn 20 ár hevur hann verið knýttur at Kræftens Bekæmpelses Center for Kræft­forskning við profess­aranum, Nils Brünner á Køben­havns Universitet sum samstarvs­ parti. Jiri hevur sett fokus á tvær ser­liga týdningarmiklar mekanismur, nevn­iliga stabili­tetin í arvaegin­leik­ unum hjá kyknunum og gerð­ini av eggjahvítaevnum (prote­in­um) í kyknunum. Skræddara­ seymað viðgerð Tað er týdningarmikið at fáa eitt størri forstáilsi fyri hes­ um mekanismum, um lækn­ arnir úti á sjúkra­hús­unum skulu ger­ast betri til at finna røttu við­gerðina til ávísu sjúk­lingarnar. Lagt verður upp til eina skræddara­seym­ aða við­gerð, og hetta er eitt lykla­orð í krabba­meins­við­ gerð í dag. Fyri at gera við­ gerð­ina mest effek­tiva, skal hon skrædd­ara­seymast til ser­staka tørv­in hjá einstaka sjúk­ling­inum. Hóast tveir persónar líða av somu krabbasjúku, er tað ikki vist, at teir skulu hava sama heilivág ella somu nøgd av heilivági. – Vit leita eftir eym­astu punktunum hjá krabba­kykn­ um, soleiðis at vit kunnu betra um viðgerðina og til­ passa hana til einstaka sjúk­ lingin, sigur professarin, Nils Brünner. Hann vísir á, at stabili­ teturin í arvaegin­leik­unum og gerðin av eggjahvítaevni (proteinum) í krabbakyknum er ikki hin sama sum í frísk­ um kyknum. Talan eru nevn­ iliga um serligar mekanism­ ur, sum fáa krabbakyknur ótálmaðar at veksa. Fyri at finna út av kykn­ um­uninum vilja gransk­arar samantvinna nýggjastu tøkn­ina fyri at finna út av, hvat tað er, sum hendir í kykn­um frá krabbasvullum eitt nú í brósti, prostata, tarm­um, eggjastokkum, heila og blóði hjá fólki, eins og kann­ingar eisini verða gjørd­ar við djórum. – Úrslitini av kanning­ unum verða so samanborin við aðrar royndir frá krabba­ meins­sjúklingum, sigur Nils Brünner. Gerast dugnaligari Professarin endurtekur, at nýggja vitanin skal avdúka eymastu punktini hjá krabba­kyknunum, og henda vitan skal so brúkast, tá nýggj­ar og meira effektivar við­gerðir skulu mennast. – Eitt annað mál við gransk­ingarverkætlanini er at finna nýggjar sonevndar »biomarkørar«, sum kunnu peika á teir sjúklingar, ið hava størst gagn av júst ein­ ari ávísari viðgerð. Við øðr­um orðum ynskja vit at ger­ast dugnaligari til at skræddara­ seyma viðgerðir til einstøku sjúklingarnar, sigur Nils Brünner, professari. vilmund@sosialurin.fo Jagstran eftir serligum eyðkennum hjá krabbakyknum – Nýggj granskingarverkætlan skal avdúka eymastu punktini hjá krabbakyknum, og henda vitan skal brúkast, tá nýggjar og meira effektivar viðgerðir skulu mennast, siga professararnir, Jiri Barteks og Nils Brünner Hvat hevur tú, sum tú kanst vera errin av? Ikki hugsa um alt, tú ikki dugir og ikki eigur. Hugsa heldur um alt tað, tú dugir, alt tað, tú eigur og alt tað, tú kanst. At vera errin er avgerandi, um tú livur í javnvág við teg sjálvan og títt umhvørvi. Hvør er tú um 10 ár? Brúka nakrar fáar min­ uttir at hugsa um, hvussu tú ynskir at liva um 10 ár. Hvar býr tú? Hvørju menn­ iskju eru rundan um teg? Hvørji mál hevur tú nátt? Hvat hugsar tú um fram­tíð­ ina – hugsar tú um dreymar ella ítøkilig mál? At ímynda sær, hvussu tingini fara at verða, ger tað nógv lættari fyri teg at gera ein dreym til veruleika. Kelda: www.fegin.fo Ítøkilig mál – ella dreymar Hvør er munurin á krabbakyknum og vanligum kyknum? Hesin spurningur fyllir nógv hjá granskarum kring heimin Tað er Jiri Bartek, professari, ið stendur á odda fyri nýggju granskingarverkætlanini