leygardagur 7. august 2004síða 5

8 Nr. 148 - 7. august 2004 Nr. 148 - 7. august 2004 9 at fara at kanna, hvussu støðan á føroysku firðunum er í dag. At valið fall á Fuglafjørð, komst av, at Fuglafjørður er ein virkin vinnubýur við fleiri ym- iskum virkjum, eitt nú við fóður- og sildamjølsfram- leiðslu, vanligari fiska- framleiðslu, alivirkjum, ruskplássi og impregner- ingsvirki. Aftrat hesum hevur Fuglafjørður, sum aðrir býir, húsarhaldsfrá- rensl. – Kanningin, sum vit gjørdu í fjør summar, fevnir um árin á dýralívið á botni frá lívrunnum tilfari. Hon fevnir ikki um dálking við tungmetallum og øðrum eiturevnakendum evnum. Havlívfrøðiliga Roynd- arstøðin býtti Fuglafjørð upp í hóskandi partar, og 98 sýnistøkustøðir vórðu lagd- ar javnt um allan fjørðin – í eitt sonevnt rútamynstur. – Av tí, at vit framman- undan mettu, at líkindini fyri dálking vóru størst inni á fjørðinum, vórðu flestu støðirnar lagdar har. Jan sigur, at ætlanin var í trimum pørtum, 1) pH og redoks-kanningar, 2) Kann- ing av nøgdini av lívrunn- um tilfari og 3) Dýralívs- kanningar. – pH og redoks-mátingar eru lættar at gera, og úr- slitið er til taks beinan- vegin. Av tí, at hesar kann- ingar geva eina góða mynd av botnstøðuni, ber til at fáa eina skjóta og breiða støðu- mynd. Út frá úrslitinum av pH og redoks-mátingunum varð støða tikin til, hvar sýnið skuldi takast til tær meira neyvu dýralívskann- ingarnar. Vit valdu eisini at taka sýni til evnafrøðiligar kanningar av gløðitapi, køvievni og fosfori, sum skuldu undirbyggja eina samanlagda niðurstøðu sum lýsti dálkingarstøðuna á Fuglafirði. Dýr á botni Lívrunna tilfarið, sum endar á botni, kann stava frá ymiskum keldum. Við rákinum verður gróðurin í sjónum førdur inn á firðir og sund, og tá kann bæði tað sum doyr, skarn og annað avfall søkka niður á botn. Inni á firðum legst ofta nógvur tari, og hesin er ofta eitt týðandi ískoyti til samlaðu nøgdina av lív- runnum tilfari á botni. – Inni á firðunum kann eisini vera eitt týðandi ískoyti frá mannaelvdum virksemi, eitt nú kloakk- skipanum, frárensli frá fiskavirkjum, avlopsfóðuri og skarni frá alivirkjum. Hetta tilfar kann vera ført til havs, um streymviður- skiftini eru góð, men kann eisini leggjast á botnin, har streymurin ikki er so harður. Jan vísir á, at niðurbrót- ingin av lívrunna tilfarinum fer í høvuðsheitum fyrst gjøgnum føðiketur við teimum størru dýrunum, har tilfarið verður tæað sundur í smærri bitlar og síðan endaliga niðurbrotið av teimum smæstu verun- um, einkyknudýrum, bak- terium og soppum. – Dýrini liva bæði á botni og í botninum, har tey við sínum virksemi velta botn- in og harvið súrevnisseta hann, sum tað verður rópt. Høvdu dýrini ikki verið, hevði verið lítið av súrevn- um í botninum. Hann sigur, at har lítið ella einki súrevni er í botn- inum, liva eingi størri dýr, og lívrunna tilfarið verður niðurbrotið av smáverum, ið ikki nýtast súrevni. – Henda gongdin er nakað seinni, enn tá ið súrevni verður brúkt í niðurbrótingini, men er heilt vanlig og í vavi nógv týdningarmiklari enn nið- urbróting við súrevni. Jan sigur, at tað er bert í teimum ovastu fáu senti- metrunum, at súrevni verð- ur brúkt til niðurbróting. – Undir óhepnum um- støðum kann svávulvetni (H2S) verða gjørt niðri í botninum. Svávulvetni er sera eitrandi fyri størri dýr, og um illa vil til, kunnu bæði botndýr og fiskur doyggja. Hann vísir á, at kemur ov nógv lívrunnið tilfar á botn, verður súrevnistrot. Botn- urin doyr, og tær ikki-súr- evniskrevjandi gerðirnar fáa yvirvág. Dálkingareyðkenni Jan Sørensen sigur í frá- greiðingini, at ávís dýra- sløg verða ofta sett í sam- band við dálking. – Talan kann vera um einstøk dýrasløg, men eis- ini um bólkar av skyldum sløgum. Kendasta av hes- um sløgum er uttan iva bustmaðkaslagið, capitella capitata. Hetta slagið sæst ofta, har nýkomið lívrunnið tilfar er í óvanligum nøgd- um, eins og slagið eisini sæst, har eitt hvørt er sum órógvar. Hann sigur, at í samband við aling verður eitt annað av bustmaðkasløgunum, Malacoceros fuliginosus, hildið at boðað frá dálking. – Men yvirhøvur er tað tó so, at nógv dýrasløg – og tá serliga bustmaðkasløgini – verða sett í samband við dálking. Tó er talan ikki altíð um tey somu sløgini, tí tað er ymiskt frá øki til øki, hvussu umstøðurnar vóru júst tá. Jan sigur, at úrslitið av dýralívskanningini vísir, at samanlagt vóru 168 individ av capitella capitata og 16 individ av malacoceros fuliginosus. – Hetta kann tó ikki metast sum nakað greitt tekin um dálking, tí talið er lutfalsliga lítið. Av tí, at ymisk sløg sum nevnt kunnu boða frá broytingum – eisini nátúr- ligum broytingum, hugdi Havlívfrøðiliga Royndar- støðin í sínum kanningum eisini at, hvørt nøgdirnar av ávísum dýrasløgum vóru merkisverdar. Sløgini, sum í kanningini á Fuglafirði onkursvegna sýntust áhugaverd, vóru eini 14 í tali. – Men úrslitini frá dýra- lívskanningini benda ikki á dálking á Fuglafirði, sigur leiðarin á Lívfrøðiligu Royndarstøðini í Kaldbak, Jan Sørensen. - Samanbera vit dálkingarstøðuna í dag við, hvussu hon var fyri 100 árum síðan, er lítið at ivast í, at føroysku firðirnir onkursvegna eru ávirkaðir av, hvussu vit liva í dag. Tað ber tó illa til at siga, hvussu nógv støðan er broytt, tí kann- ingar eru ikki gjørdar sum lýsa, hvussu støðan var fyri 100 árum síðan, sigur leiðarin á Havlív- frøðiligu Royndar- støðini í Kaldbak, Jan Sørensen, sum nú hevur skrivað eina frágreiðing um kanningarnar, ið Biofarið gjørdi á Fuglafirði fyri góðum ári síðan. Niður- støðan í kanningini er, at botnurin á Fuglafirði er ikki dálkaður, hóast nógvur ídnaður leingi hevur verið í býnum KANNING Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Í juni mánaða í fjør vóru umboð fyri Sosialin á kann- ingarferð á Fuglafirði sam- an við manningini á Bio- farinum hjá Havlívfrøðiligu Royndarstøðini í Kaldbak. Í góðveðrinum hendan dagin vóru vit við, meðan mann- ingin gjørdi kanningar av lívrunnari dálking. Hetta var ein áhugaverdur túrur, har vit skiftu orð eitt nú Jan Sørensen, leiðara á Hav- lívfrøðiligu Royndarstøðini og Guttorm Djurhuus, sum hevur gjørt uppgávur fyri stovnin. Eins og øll onnur, sum vóru við bátinum hendan dagin, var Jan bæði blíður og fryntligur, og Guttormur Djurhuus er altíð áhuga- verdur at lurta eftir, ti hann veit ein hóp um alt, sum livir og andar. Tað tekur sína tíð at kanna alt tilfarið, sum kemur frá slíkum kanning- um, men longu tá ið Bio- farið hevði kannað Fugla- fjørð í nakrar dagar, tordi kanningarleiðarin, Jan Sørensen, at staðfesta, at Fuglafjørður so at siga ikki er dálkaður. Nú – eitt gott ár seinni – fyriliggur so frágreiðingin, og í endanum av niður- støðuni stendur, at "… kanningarnar yvirhøvur sýndu, at botnurin á Fugla- firði er so at siga ikki dálk- aður…" 98 støðir Í frágreiðingini, sum Jan Sørensen hevur skrivað, verður sagt, at kanningin á Fuglafirði fevndi um 98 ymiskar støðir, sum vórðu skipaðar í eitt regluligt rútamynstur um allan inn- ara partin av fjørðinum. – Á øllum hesum støðum varð sonevnda pH og redoks potentialið mátað. Evnafrøðiligar kanningar vórðu gjørdar á 20 út- valdum støðum, og dýra- lívskanningar á 8 ymiskum støðum. Jan sigur, at úrslitið av pH og redoks-mátingunum góvu ongar ábendingar um dáking. Hinvegin vístu allar mátingar, at støðan var natúrlig. – Evnafrøðiligu kanning- arnar fevndu um tað, sum rópt verður gløðitap – samlað køvievni og samlað forfor í sýnunum. Gløðitap er tann mongdin av lív- runnum tilfari, sum brenn- ist burtur, tá ið tilfarið verður hitað upp í 550 stig í umleið fimm tímar. Gløði- tapið verður givið sum vekt ella prosent av turrevn- inum. Flestu mátingarnar vístu, at innihaldið av lív- runnum evnum var nakað oman fyri miðal fyri føroyskar firðir, og einstøk sýn vístu tøl, sum kundu bent á dálking. Tvey sýn vístu tøl, sum bendu á dálking frá aling. Hinvegin bendu dýralívskanningar- nar ikki á nakra dálking. Jan sigur, at samanbera vit dálkingarstøðuna í dag við, hvussu hon var fyri 100 árum síðan, er lítið at ivast í, at føroysku firðirnir onkursvegna eru ávirkaðir av, hvussu vit liva í dag. – Tað ber illa til at siga, hvussu nógv støðan er broytt, tí kanningar eru ikki gjørdar sum lýsa, hvussu støðan var. Hann vísir á, at í seinnu helvt av 1920-unum vórðu umfatandi dýralívskann- ingar gjørdar á føroyskum firðum. Úrslitini eru givin út í bókaverkinum, "Zoo- logy of the Faroes". - Í verkinum sæst, at 109 ymisk sýni vórðu tikin á eitt nú Trongisvágsfirði, og tað merkir, at fjørðurin er væl kannaður. Jan sigur, at við hesi kanning í huga gjørdi Hav- lívfrøðiliga Royndarstøðin í 1998 kanningar, sum høvdu til endamáls at sam- anbera djóralívið við støð- una, sum hon var um ár 1930. Tíverri vísti tað seg, at fjørðurin var so mikið illa fyri, at tey støðini, sum í gomlu kanningunum høvdu víst seg at vera fjøl- broyttast, ikki vóru at kenna aftur í 1998, tí botn- urin var nærum deyður. – Hetta dømi vísir, at støðan er broytt á Trongis- vágsfirði. Hvussu støðan er aðrastaðni í Føroyum, kunnu vit bert gita um. Men helst er hon ikki hin sama sum fyri 100 árum síðan. Fuglafjørður Jan sigur, at á Havlív- frøðiligu Royndarstøðini hildu tey tað vera áhugavert Úrslitið fyriliggur: Fuglafjørður er ikki dálkaður Manningin á Biofarinum, sum kannaði botnviðurskiftini á Fuglafirði síðsta summar. Tey vóru øll bæði fryntlig og fyrikomandi Mynd: Jens Kr. Vang Hóast nógv virksemið hevur verið í Fuglafirði í mong ár, bendir einki á, at botnurin er dálkaður Mynd: Jens Kr. Vang Tað var áhugavert at fylgja manningini á Biofarinum, meðan tey gjørdu sínar kanningar Mynd: Jens Kr. Vang Sosialurin var við Biofarinum tann eina dagin á Fuglafirði, tá ið fólk frá Havlívfrøðiligu Royndarstøðini í Kaldbak gjørdu sínar kanningar Mynd: Jens Kr. Vang C M Y K 9 8