leygardagur 7. august 2004síða 8

Nr. 148 - 7. august 2004 15 – At veiðitrýstið á Føroyabanka er ov stórt, er eingin ivi um. Nógv minni av stórum toski er uppi í veiðini í ár og umleið helmingurin av toskinum, vit fáa, er »defektur« – á tann hátt, at munnklovin øðrum megin og viðhvørt báðumegin er skræddur av húki, sigur Mortan Johannesen, útróðrarmaður FISKIVINNA Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Mortan Johannesen, eisini nevndur Mortan hjá Andri- asi í Hvannasundi, hevur verið á sjónum, síðan hann var stórur smádrongur. Í nógv ár sigldi hann sum skipari, og mangir eru teir, sum hava verið saman við hesum fryntliga og positiva manni sum heldur einki vera ómøguligt. Mortan hevur eisini roynt seg í ali- vinnuni og framleiðslu- vinnuni á landi, men sein- astu árini hevur hann verið útróðrarmaður umborð á nýggjum báti, sum AWI- Boats í Runavík hevur bygt honum. Hetta er ein dreym- ur hjá mongum manni, sum sigldi øll síni bestu ár, og Mortani dámar ógvuliga væl lívið sum útróðrarmað- ur. Hann fiskar bara við snellu, og í fjør avreiddi hann fyri 600.000 kónur. Hetta er eitt gott ár, tá ið havt verður í huga, at snelluveiðan ikki er so dýr í rakstri. »Defektur« toskur Mortan Johannesen, sum bæði í fjør summar og í ár hevur roynt á Føroyabanka við snellu, heldur, at tosk- urin á bankanum er rætti- liga illa fyri, hóast ríkiligt er at føði. – Alt bendir á, at royndin á bankanum er ov stór. Veiðan er ikki hin sama í ár sum í fjør. Í fjør var eini 60- 70% av veiðini 1’arar ella stórur toskur. Nakað var av 2’arum og lítið og einki av 3’arum. Í ár liggur parturin av tí stóra toskinum úr eini 10% og niður í einki. Hetta er ein rættiliga stór broyting frá einum ári til annað, vísir Mortan Johannesen á. Hann hevur eisini heft seg við eitt undarligt fyri- brigdi á Føroyabanka í ár í mun til onnur ár. – Tað er ikki óvanligt, at tú fært fisk, sum hevur verið á húki áður. Hetta hendir av og á, og í fjør fekk eg eisini nakrar toskar á bankanum, sum hava verið á húki. Men, sigur Mortan: – Eg haldi, tað er ófrætta- kent at síggja toskin á bankanum í ár. Meira enn annar hvør toskur er skræddur í munnklovanum – í minsta lagi øðrumegin og í fleiri førum báðumeg- in. Hann vísir á, at toskurin er týðiliga merktur av, at royndin eftir honum er ov stór, tá ið meira enn annar hvør toskur er »defektur«. – Hetta havi eg í mínum langa lívi á sjónum ongan- tíð sæð áður, sigur Mortan. Útróðrarmaðurin setir spurningin, hvat tað kann merkja fyri toskin, at vødd- arnir í munnklovanum á einum so stórum parti av fiskinum eru skræddir. Nógv føði Vit spurdu, um fiskurin á bankanum hevur nóg mikið at eta. – Ja, tað er sprenfult av føði á bankanum, og soleið- is var eisini í fjør summar. Líkt er tó til, at upsin hevur yvirtikið ein stóran part av grunninum. Tað er so nógv- ur upsi á bankanum, at vit, sum royna við snellu, mangan sigla undan hon- um. Hann vísir á, at toskurin, sum er illa farin av húki, ikki er so rundur og feitur, sum hann átti at verið, nú honum ikki vantar føði. Hinvegin er upsin feitur, men smáttfallandi. Mortan, sum hevur fing- ið manga fiskarúgvuna inn á dekkið í sínum langa lívi á sjónum, sigur, at hann ongantíð áður hevur sæð fisk so illa farnan, sum toskin á Føroyabanka. – Hetta er eitt fyribrigdi, sum eg avgjørt haldi eigur at takast við í metingarnar av veiðitrýstinum. Hálv miljón húkar Útróðrarmaðurin vísir á, at royndin á bankanum er ógvuliga stór, serliga línu- veiðan. – Skipini draga skjótt, og tey draga at kalla í øllum veðri og næstan í øllum streymi. Tann stóri toskurin er tungur, og tá ið nógv stendur á, skrædnar húkur- in úr munnklovanum. Mortan vísir á, at alt síðsta summar, síðsta heyst, vetur og í gýtingartíðini stóðu ein hálv miljón húkar á Føroyabanka hvønn dag, 24 tímar um samdøgnið. – Eg eri á ongan hátt ímóti línuflotanum, men tað er ein sannroynd, at hes- ir bátar eiga meginpartin av húkunum, sum stútt og støðugt standa á bankanum. Hann sigur, at partrolar- arnir liggja eisini tætt uppat bankanum, og viðhvørt koma hesir upp á so grunt vatn, at toskur eisini er uppi í veiðini. – Var eg umborð á einum av hesum trolarum, hevði eg eisini ligið so tætt upp at bankanum, sum eg kundi. Men spurningurin er, um støðan hjá toskinum ikki er rættiliga álvarsom, nú royndin hevur verið so stór í langa tíð, sigur Mortan Johannesen, sum hevur havt 33-fót stóra útróðrar- bátin í stívliga tvey ár. Honum dámar ógvuliga væl lívið sum útróðrarmað- ur. Helvtin av toskinum á Føroyabanka er »defektur« – Skipini draga skjótt, og tey draga at kalla í øllum veðri og næstan í øllum streymi. Tann stóri toskurin er tungur, og tá ið nógv stendur á, skrædnar húkurin úr munnklovanum. Hetta er eitt fyribrigdi, sum eg avgjørt haldi eigur at takast við í metingarnar av veiðitrýstinum á Føroyabanka, sigur Mortan Johannesen, sum her stendur undir liðini á soninum, Andriasi Johannesen Mynd: Vilmund Jacobsen 15 14 Nr. 148 - 7. august 2004 Kiri Te Kanawa. Jostein Gaarder. Jethro Tull. Eivør Pálsdóttir. Teitur Lassen. Fjórða árið á rað er listastevnan á skránni, og formaðurin í stýrinum, Kartni Ravnsfjall, nýtist bert at vísa til stóru nøvnini, sum í grundini sigur alt. - Áskoðarar og áhoyrarar kunnu aftur í ár gleða seg til fleiri stór nøvn við listarligari góðsku í ríkum máli, sigur Kartni Ravnsfjall LISTASTEVNAN 2004 Heini í Skorini heini@sosialurin.fo – Vónirnar eru stórar, og vit eru sera spent. Soleiðis sigur stýrisfor- maðurin fyri listastevnuna, Kartni Ravnsfjall, sum saman við samskiparanum Oddvá Nattestad á fyrsta sinni stendur fyri eini lista- stevnu, eftir at Birgir Kruse tók seg aftur. Og maðurin hevur rætt. Við heimskendum útl- endskum nøvnum sum Jethro Tull, Kiri Te Kanawa, Jostein Gaarder og The Celtic Tenors saman við okkara egnu Eivør Páls- dóttir, Trónda Patursson og Teiti Lassen kunnu vónirn- ar ikki vera annað enn stór- ar fyri ársins listastevnu, sum varð sett fríggjadagin. Fyrireika árið runt Kartni Ravnsfjall gjørdist partur av fyrireikingunum í februar, og hann sigur, at tað hevur verið ein spenn- andi tíð. Hóast hann ikki hevur verið við fyrr, sigur hann, at fyrireikingarnar í dag eru lættari enn fyri samskipararnar fýra árum síðani, tá listastevnan á fyrsta sinni varð hildin. – Gjøgnum hesi fýra árini hevur listastevnan prógvað sítt virði, og í staðin fyri at skula út at leita eftir áhugaðum luttak- arum, er tað í størri mun listarfólkini sjálvi, sum venda sær til fyrireikar- arnar við fyrispurningum um møguleikar at luttaka á listastevnuni, sigur Kartni Ravnsfjall. Spurdur, hvussu leingi fyrireikingarnar eru til slík tiltøk, sigur Kartni, at tær langt síðani vórðu farnar í gongd, tá hann kom inn í myndina. – Listastevnan verður hildin einaferð um árið, og so skjótt ein stevna er liðug, verður farið í holt við næstu stevnuna, so fyrireikingarn- ar koyra árið runt, sigur nýggi formaðurin. Stórar stjørnur Kartni Ravnsfjall sigur, at nógv stór nøvn vera at síggja og hoyra, sum borga fyri listarligari góðsku, og spurdur, hvørji størstu nøvnini eru, tekur hann tvey tónleikanøvn framum alt annað. – Heimskenda opera- sangarinnan Kiri Te Kanawa og bretski tón- leikabólkurin Jethro Tull eru helst størstu nøvnini á ársins listastevnu, sigur Kartni uttan at drála. Hann heldur, at hesi nøvn eru eitt prógv um, at fyrireiking- arnar eru somikið profess- ionellar, at sjálvt tey størstu hava hug at koma henda- vegin. – Norðurlandahúsið er eisini eitt frálíkt hús og skapar røttu umstøðurnar, og karmarnir kring tiltakið kundu ikki verið betri, hó- ast vit sjálvsagt ikki klára at hýsa stóru fjøldunum, sigur Kartni Ravnsfjall. Dýr atgongumerki Tað hevur fleiri ferðir verið funnist at listastevnuni fyri ov dýrar kostnaðir til tiltøk- ini, men Kartni sigur, at kostnaðarstøði noyðist at ásetast soleiðis, at tiltakið melur runt fíggjarliga. – Tað kostar nógv at fáa slík nøvn hendavegin, og t.d. Jethro Tull og Kiri Te Kanawa fáa sjálvsagt sam- sýningar fyri sínar fram- førslur, hóast tey á ongan hátt koma her fyri pening- in, sigur Kartni Ravnsfjall. Formaður í stýrinum fyri listastevnuna sigur, at tað er ógvuliga dýrt at fáa kend nøvn hendavegin, og av- leiðingin er so, at kostnað- urin á atgongumerkjunum fer upp. – Men allastaðni er tað so, at eitt stórt navn kostar nógvan pening, og hetta eru so spælireglurnar, sigur Kartni, sum ikki metir prís- in vera so høgan, sum summi vilja gera hann til. Sum heild gleðir Kartni Ravnsfjall seg avbera nógv til listastevnuna 2004, og lovar hann áhoyrarum og áskoðarum list á høgum støði í ríkum máli. Listastevnan 2004: Listarligu stjørnurnar gera innrás Kartni Ravnsfjall er á fyrsta sinni formaður í stýrinum fyri listastevnuna, og hann gleðir seg avbera nógv til listastevnuna 2004. - Vit kunnu lova áhoyrarum og áskoðarum list á høgum støði í ríkum máli, sigur Kartni Ravnsfjall Mynd: Maria Olsen – Jan Guillou skrivaði eina skaldsøgu um hørðu árini á einum svenskum kostskúla, ið er gjørd til film Kim Simonsen Ummæli Næmingurin Erik Ponti verður blakaður úr realskúlanum, tí hann berjist ov nógv. Heima hevur hann ein sadistiskan verfaðir, ið slær bæði hann og mammuna. Hann endar á fína yvirstættarkostskúlanum Stjärnsberg, hetta er seinasti møguleikin hjá honum at fáa ein møguleika at fara á stud- entaskúla, men har byrjar harðskapurin av álvara. Hesin skúlin er ein óhugnalig mynd av einum yvirstættarskúla, har eldru næmingarnir taka sær av at uppdraga teir yngru. Hetta er ein heimur, har alt er stig- skipað, har ríkir dreingir læra at munur er á fólkum. Filmurin »Ondskaben« er um ein drong, hvørs lív er fylt við harðskapi. Erik er bæði klókur og sterkur, hann er ein góður svimjari, men hann fær ikki frið. Tá hann endeligani svarar harðskapinum er tað øgiligt, hann knúsar pláguond- irnar. Erik er innast inni eitt gott menniskja. Tá hann byrjar á skúlanum møtir hann Pierre Tanguy, ið er hin mest dugna- ligi næmingurin á skúlanum. Pierre er ein lesihestur og ein stillur humanistur og pasifist- ur, ið lærir Erik hvat er neyð- ugt fyri at yvirliva á harðrenda skúlanum. Á skúlanum er elsti næmingurin yvirstættardrong- urin Otto Silverhielm ein psykopatiskur bøðil, ið hevur fingið alt vald fra lærarunum at sláa og buka yngru næming- ar. Í leiklutinum, sum hin óndi og tragiski Silverhielm, síggja vit sonin hjá Stellan Skars- gård, Gustaf Skarsgård. Silver- hielm umboðar harðskapin og óndskapin, men Erik er vanur við slíkar ráar fanar. Erik berj- ist sjálvur við sítt egna myrka sinn. Tað serliga við Erik, er at hann hevur mist alt og tí ræð- ist ongan, heldur ikki harð- skap, og tí gerst hann við eitt óvinur við teir eldru harðligu næmingarnar. Mest av øllum ræðist hann seg sjálvan, tí hann kann sum einki vinna á teimum øllum. Leikur er settur til ein ræðuligan sálarligan og likamligan bardaga. Hesin filmurin er eitt geyl av pínu og snýr seg um ein drong, ið ongan góðan hevur í einum ráum og harligum heimi. Hann hevur lært seg at sláa aftur, men hetta dulmar ikki pínuna í hjartanum av hesum hótta og vónbrotna mannabarnið. Tað er óhugnal- igt, at Jan Guillou skrivaði bókina um veruleikan. Hann hevur sjálvur gingið á einum kendum kostskúla í Svøríki. Hetta eru hendingar, ið eru farnar fram. Filmurin er ógv- usligur og vit syrgja stillisliga lagnuna hjá hesum drongin- um, sum øll menniskju gera tá tey síggja stóran órætt. Hesin filmurin minnir um skaldsøg- una og filmin »Det forsømte forår« eftir Hans Scherfig. Lærarnir eru snobbutir gamlir menn í klædningi. Teir flestur reinir psykopatar og nasistar við akademiskum titlum. Scherfig skrivaði hesa øgiligu uppgerð, ið var alneyðug við ein skúla, ið meislaði einstakl- ingin. Ein skúli, ið avspeglaði ráa samfelagið og ein rotnan moral um at bert tey sterkastu yvirliva. Scherfig bygdi sína skaldsøgu á lærarar, ið øll kendu tá. Guillou hevur gjørt tað sama og ein slík hevnd er á rætta stað. Guillou hevur skriva eina av teim mest dram- atisku skaldsøgunum í svensk- um bókmentum. Tað ringasta man kann gerða móti einum psykopatiskum lærara og ein- um óndum skúla, er at skriva um hann og avklæða sjúku menskuna. Eg kendi meg sjálvan aftur í hesum filmin- um. Ráa skúlan, harðskapin og sálarliga ágangin, ið gjørdi at tey flestu lærdu einki av rein- um ótta. Hetta var hin bøla- svarti skúlin. Ì dag er alt broytt, men vit sum hava ging- ið í hesum óhugnaliga skúla hava øll arr á sálini meiri ella minni. Ein dag kemur onkur av okkum at skriva eina før- oyska »Det forsømte forår«. Tey sum meisla eitt barn skulu verða avdúkaði. Jan Guillou skrivaði hesa bókina í 1981. Hon er í dag ein klassikkari í Svøríki í dag, ið 2 milliónir fólk hava lisið. »Det forsømte forår« er helst ein enn størri klassikari. Filmurin »Ondskan« minnir um skaldsøgurnar hjá Bjarne Reuter »Zappa« og »Når sner- len blomstrer«. Erik er bæði offur og ein hetja, men sum allar hetjur kennir Erik ikki seg sjálvan enn. Erik broytist, tá hann møtir vinin Pierre og seinni tá hann gerst ásttikin í gentuni Marju frá Finnlandi. Bøðlanir brúka hetta ímóti honum, teir byrja at buka hin veika og klóka Pierre, ið gevst á skúlanum og teir siga stjór- anum frá, at hann hevur sam- band við eina gentu. Filmurin tematiserar ónd- skapin og snýr seg um harð- skap. Erik verður álopin av eldru næmingunum. Hann dugir væl at berjast og kann sorla teir sundur, men hann vil ikki verða blakaður út úr skúl- anum. At enda slær hann aftur við einari øgiligari megi. Tað sum er løgi í hesum filminum, er at vit sum hyggjarar einki hava ímóti hesum øgiliga harðskapi, tí Erik og Pierre hava verið píndir í so langa tíð. Hesin filmurin megnar at tematisera størsta temaði mill- um menniskju, ið er óndskap- ur. Er menniskjað gott? Ella er menniskja ónt og fylt við frumkendum harðligum inst- inktum? Pierre vinurin, sigur við Erik, at hann skal royna at hugsa um Gandhi, tí tá fer hann at vinna ikki bert á sær sjálvum, men á teim harligu. Hetta er ein harður og góður filmur. 6.–9. august. Ondskan Svøríki, 2003. Leikstjórn: Mikael Håfström 107 minuttir. Filmir á Listastevnuni: Óndskapur C M Y K 14