hósdagur 5. november 2015síða 10

Fríggjadagur 6. november 2015 sosialurin 128 10 TEMA Tjóðhild Paturson H óast vit hava granskað 10 ár, kunnu vit ikki út­ nevna eina orsøk til høga títtleikan av par­kin­son­ sjúku í Føroyum. Spurningurin er ógvu­liga samansettur. Man kann siga, at spurningurin er eitt stórt putli­spæl, og at granskingin nú er í holt við at finna fram tey brotini, sum møguliga eru partar av myndini. Maria Skaalum Petersen, Phd og granskari hevur staðið á odda fyri arb­eiðinum heilt frá byrjanini, og var í 2005 við til at staðfesta høga par­kin­ sontíttleikan í Føroyum. Grindin kann vera ein brikkur í putlispælinum – Tá ið vit fóru í gongd við arbeiðið funn­ust hypotesir um at skaðilig evni, so sum PCB og kviksilvur, kundi vera ein av orsøkunum til par­kin­son­ sjúku. Av tí at vit vistu um høga inni­ hald­ið av kyksilvuri og PCB í tvøsti og spiki, var tað vert at kanna, um nak­að samband var ímillum grind í kost­inum og parkinsonsjúku, greiðir Maria Skaalum Petersen frá. Tað var so­statt ikki fyri at útskelda grindina at far­ið var í holt við kanningararbeiðið, men heldur tí at tað var tann vegin onn­ur gransking peikaði. Í grein sum varð al­manna­kunn­ gjørd í 2008 (Maria Skaalum Petersen, Jón­rit Halling & onnur), varð víst á eitt samband ímillum tvøst og spik í kost­inum og parkinsonsjúku. Tað var kost­urin í vaksna lívinum, heldur enn ávirk­anin av kosti í móðurlívi, sum tykt­ist at ávirka. D-vitamin mangul, ikki eitt týðandi brot í putlispælinum Í 2014 (Maria Skaalum Petersena, Sára Bech & onnur) varð grein al­ manna­kunngjørd, sum viðgjørdi, um D-vitamin mangul kundi ver­ið ein orsøk til høga títtleikan av par­kin­ sonsjúku í Føroyum. Gransking utt­an­ lands hevur víst, at D-vitamin tykist at hava verjandi ávirkan á nervalagið, og at sjúklingar við parkinson hava lægri D-vitamin virðir enn frísk fólk utt­an sjúkuna (kontrollar). D-vitamin kann hava ávirkan á sjúkueyðkenni, sjúku­gongdina og møguliga eisini vand­an fyri at fáa sjúkuna; tí bleiv tað kanna, sigur Maria Skaale Pet­ er­sen. Men hóast tey ikki kundu av­vísa eitt veikt samband, kundi D-vitaminmangul ikki nýtast sum brot í putslispælinum í royndini at skapa eina mynd av orsøkini til høga títt­leikan av Parkinson í Føroyum. Kendar parkinson- ílegur passa heldur ikki til putlispælið Tað finnast ílegur, sum eru kendar fyri at hava samband við Parkinson. Tað kundi hugsast at føroyingar, við tøttu familjubondunum, høvdu hægri títtleika av onkum av hesum íleg­un­um. Men niðurstøðan frá kann­ing í 2014 (Maria Skaalum Pet­ er­sen, Ilaria Guella & onnur) er, at tað ikki ber til at siga, at sjáldsamir ílegu­variantar, sum áður hava ver­ið knýttir at Parkinssons sjúku í Før­ oy­um, hava stórvegis týdning fyri út­breiðsluna. – Tað er tó einki løgið í hes­um, tí vanliga kunnu kendar íleg­ur ikki greiða frá meira enn 5-10 % av sjúkutilburðunum. Tað kann tó hugs­ast at tað finnast aðrar ílegur Hví er títtleikin av Parkinson hægri í Føroyum enn í grannalondunum – Brot úr putlispælinum Parkinson Parkinson og vit Tað er spurningurin, sum fleiri granskarar hava sett sær seinastu árini. Men enn hevur tó ikki eydnast at finna fram til orsøkina. Ivaleyst eru tær fleiri, og sum Maria Skaalum Petersen, ph.d og granskari vísur á, so eru fleiri viðurskifti kannað og útilokað sum orsøkir til høga parkinsontalið í Føroyum, og framvegis sita hópin av granskarum dagliga og arbeiða við at finna fram til hví tað rakar føroyingar harðari. Men fyri parkinson­ sjúklingar kring landið er fyri so vítt líkamikið hví sjúkan rakar. Mest umráðandi fyri teir er, at almenningurin fær eitt betri forstáilsi fyri hvussu gerandisdagurin er fyri ein við parkinsonsjúkuni. Í temasíðunum hesaferð kanst tú lesa um Trónd Nolsøe av Tvøroyri, sum seinastu 15 árini hevur livað við parkinson­ sjúkuni. – Vit hava øll lyndi til at halda, at sjúkan einans merkir ristandi hendur, men veruleikin er, at sjúkan er ógvuliga hørð við tey, sum hon rakar, sigur Tróndur millum annað. Onkrir dagar eru betur og aðrir verri. Tað ásannar Joan Steinberg Joensen úr Klaksvík, sum seinastu árini hevur upplivað mann sín John William Joensen stríðast við sjúkuni. At forstáilsi mangan vantar millum fólk, kennir hon alt til. Og júst tað er eisini niðu–rstøðan hjá Parkinson­ felagnum. Korini hjá parkin­ son­sjúklingum og teirra avvarðandi eru ov vánalig í Føroyum í dag, og sum heild er almenningurin illa upplýstur um støðuna. Eisini kann tað taka upp til tvey ár at fáa staðfest sjúkuna í Føroyum, hóast vit vita, at hetta er ein sjúka, sum rakar okkum meinari enn aðrar tjóðir. Les um lívið við parkinson, um at vera avvarðandi hjá einum parkinsonsjúklingi og um gransking á økinum í dag, í temasíðunum hesaferð. Góðan lesihug. barbara@sosialurin.fo Hví eru føroyingar harðari raktir av ristandi sjúkuni enn aðrir heimsborgarar? Barbara Holm Redaktørur á Vikuskiftis Sosialinum